آيه 72
وَ أَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ‏         و (نيز به ما فرمان داده شده است كه)نماز را برپا داريد و از خدا پروا كنيد، و اوست آن كه به سويش محشور مى‏شويد.

* نماز داراى جايگاه و اهميتى ويژه در بين عبادات‏
و أمرنا لنسلم ... و أن أقيموا الصلوة و اتقوه‏
* تسليم شدن در برابر پروردگار و اقامه نماز و پروا از او، نشانه برخوردارى از هدايت الهى است.
إن هدى الله هو الهدى‏ و أمرنا لنسلم ... و أن أقيموا الصلوة و اتقوه‏
*حشر آدميان، در بستر تاريخ تا قيامت، فقط به سوى خداوند است.
و هو الذى إليه تحشرون‏
*باور به اينكه حشر آدمى تنها به سوى خداست، برانگيزاننده او به تسليم در برابر خداوند و پروا از اوست.
و أمرنا لنسلم لرب ... و اتقوه و هو الذى إليه تحشرون‏‏
*هيچ گريزگاه و مأوايى جز خداوند براى انسان نيست.
و هو الذى إليه تحشرون‏


آيه 73
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ          و اوست آن كه آسمان‏ها و زمين را به حق آفريده است؛ و زمانى كه (به چيزى) مى‏گويد: باش و آن چيز موجود مى‏شود، سخن او حق است. و روزى كه در صور دميده مى‏شود، فرمانروايى مختصّ اوست. داناى نهان و آشكار است، و اوست حكيم و آگاه.

* حشر آدميان به سوى خداوند، نشانه‏اى از حقانيت آفرينش و راه نداشتن بيهودگى در آن است.
و هو الذى إليه تحشرون. و هو الذى خلق السموت و الأرض بالحق‏
*فاصله در بين اراده خداوند بر پديدار شدن چيزى و تحقق آن وجود ندارد.
و يوم يقول كن فيكون‏
 «فاء» در موردى به كار مى‏رود كه ترتيب در بين معطوف و معطوف عليه بدون فاصله باشد. بنابراين بين «كن» و «يكون»- كه به وسيله «فاء» عطف بر يكديگر شده‏اند- فاصله‏اى نيست.
*فرمان خداوند بر پديدار شدن هر چيزى بر اساس حق و به دور از بيهودگى و بطلان است.
و يوم يقول كن فيكون قوله الحق‏
*روز دميده شدن در صور، روز ظهور مالكيت مطلق و حاكميت انحصارى خداوند
و له الملك يوم ينفخ فى الصور
*تمامى مالكيتها و حاكميتهاى اعتبارى در روز نفخ صور از ميان خواهد رفت.
و له الملك يوم ينفخ فى الصور
* دانايى خداوند به غيب و شهود عالم، پشتوانه حشر تمامى انسانها و ظهور مالكيت و حاكميت انحصارى خداوند در قيامت است.
إليه تحشرون ... يوم ينفخ فى الصور علم الغيب و الشهدة
*تنها موجودى كه استوارى و اتقان كامل در افعال او آميخته با اطلاع دقيق از امور مى‏باشد، خداوند است.
و هو الحكيم الخبير
 «حكيم» مى‏تواند «فعيل» به معناى «مُفعِل» باشد. در اين صورت به معنى اتقان و استحكام بخش به امور است. (لسان العرب).
* خداوند حاكم و قضاوت كننده‏اى است كه از حوادث و اعمال آگاهى دقيق دارد.
علم الغيب و الشهدة و هو الحكيم الخبير
از معانى ذكر شده براى «حكيم»، حاكم و قاضى است. (لسان العرب به نقل از ابن اثير).
*از امام صادق (ع) درباره سخن خداى عزوجل: «عالم الغيب و الشهادة» روايت شده كه فرمود: «غيب» آن است كه به وجود نيامده و «شهادة» آن است كه به هستى در آمده باشد.

 هر اندازه هم كه تفكرات ما در خود اشياء نفوذ كند، باز هم درك ما در باره آن‏ها ناقص است

آنچه كه بوسيله تحقيقات و آزمايش‏هاى كاملا دقيق در باره ذات اشياء براى درك و فهم آنها بدست ما مى‏آيد، نمودهاى ابتدائى و كيفيت‏هاى ثانوى است كه پس از ورود تغيرات در اشياء بوسيله علل و عوامل ميباشد و اما شناخت واقعيتهاى ذاتى آنها، از دسترس درك و فهم ما بسيار بدور است. اين اعتراف، تاريخى بسيار طولانى در معارف بشرى دارد. براى اثبات صحت و لزوم اين اعتراف سه دليل روشن بيان شده است:

دليل يكم-  مطالب معروف است كه مى‏گويد: «ما هرگز قدرت شناخت فصل حقيقى اشياء را نداريم، يعنى ما نمى‏توانيم آن مختص ذاتى اشياء را كه آنها را ذاتا از يكديگر جدا مى‏كند و ماهيت آنها را تحصل و قوام مى‏بخشد، بشناسيم. آنچه كه مى‏توانيم ادعا كنيم اينست كه اگر بطور دقيق بينديشيم و كاملا تجربه كنيم، فقط مى‏توانيم فصل منطقى اشياء را درك كنيم كه تعريف آن در منطق مشخص شده است.

دليل دوم-  ارتباط همه اشياء جهان يعنى با يكديگر است. اين ارتباط باعث شده است كه اجزاء جهان عينى با انواعى روابط كه آنها را بيكديگر پيوسته است، مجموعه متشكلى را بوجود بياورد كه براى خواندن و شناخت‏ همه جانبه هر يك از آن اجزاء و شناخت همه مجموعه متشكل ضرورت دارد، بنا بر اين، براى مجهول بودن مجموعه متشكل كافى است كه ما يك جزء مجهول داشته باشيم، در صورتى كه همه متفكران آگاه كه در شناخت تخصصى يك جزء، همه هستى را در آن خلاصه نمى‏كنند. مى‏دانند كه شناخت، در باره طبيعت و انسان بقدرى محدود و ناچيز است كه بقول يكى از دانشمندان بسيار معروف: «مانند كودكى در كنار دريائى بيكران و بسيار بسيار عميق ايستاده‏ايم و فقط مقدارى از شن‏ها و سنگريزه‏هاى پيش چشمانمان را در دريا مى‏بينيم، و باستثناى همين مقدار كه مى‏بينيم، درياى بيكرانى از مجهولات در پيش رو داريم». مخصوصا با نظر به باز بودن نظام هستى با اين كه بنظر ما بسته مى‏نمايد:
  عالم چون آب جو است بسته نمايد و ليك     مى‏رود و مى‏رسد نو نو اين از كجا است‏

دليل سوم-  ناتوانى بسيار روشن ما در جدا كردن من از جز من در شناخت واقعيات. توضيح اين كه واقعيات جهان هستى، وجود دارند چه انسانى وجود داشته باشد كه آنها را درك كند و چه انسان درك كننده‏اى وجود نداشته باشد.
با اين حال هنگامى كه واقعيات براى درك ما مطرح مى‏شوند، حواس و ابزار كمكى آنها از يك طرف، گزينش و هدف‏گيرى از شناخت، از طرف ديگر واقعيات را از موضع‏گيرى خاص من بوسيله حواس و ابزار كمكى آنها براى ما قابل شناخت مى‏سازند. و ما نمى‏توانيم ادعا كنيم كه واقعيات آن چنانكه هستند بدون تصرف و دستكارى از ناحيه من در ذهن ما منعكس مى‏گردند.
اين دلايل بخوبى اثبات مى‏كنند كه ما اگر بخواهيم براى شناخت جهان با نظر در خود جهان گام برداريم، بهيچ وجه نخواهيم توانست جهان را بشناسيم:

         كاشكى هستى زبانى داشتى            تا زهستان پرده‏ها برداشتى‏

         هر چه گوئى اى دم هستى از آن‏         پرده ديگر بر او بستى بدان‏

         آفت ادراك آن قال است و حال            خون بخون شستن محالست و محال‏

مولوى

و بقول نظامى گنجوى:

         در عالم عالم آفريدن            به زين نتوان رقم كشيدن‏

ولى:
         زين پرده ترا نه ساخت نتوان            وين پرده به خود شناخت نتوان‏

آرى، اگر بخواهيم جهان را با نگريستن در آن بشناسيم، هرگز موفق به شناخت جهان نخواهيم گشت و براى هميشه از معرفت جامع نابينا خواهيم ماند. ولى اگر بتوانيم در عين ارتباط علمى با اجزاء جهان و روابط جاريه ميان آنها، سراغ حقايق كلى و مبادى اساسى جهان را بگيريم، بدون ترديد موفقيت قابل توجهى در جهان بينى بدست خواهيم آورد. و بهمين علت است كه صراحتا مى‏توان گفت: مادامى كه ما بوسيله اجزاء جهان و روابط جاريه ميان آنها به حقايق كلى و مبادى اساسى جهان ننگريم و آنها را درك نكنيم، حق ادعاى جهان بينى نخواهيم داشت، اگر چه با هر كس كه به گفتگو مى‏نشينيم آن بيچاره هم بنحوى به بيمارى ادعاى جهان بينى مبتلا شده است. چه جهان بينى كدام جهان بينى مگر با غوطه خوردن در شكم اجزائى محدود از جهان بيكران با نظمى باز (سيستمى باز) مى‏توان ادعاى جهان بينى نمود
         چون شما سوى جمادى مى‏رويد            آگه از جان جمادى كى شويد

اين واقعيت را چه بخواهيم و چه نخواهيم بايد بپذيريم كه بدست آوردن راز واقعى «اين از آن صادر شده است» يعنى راز جريان قانون «عليت» بدون عبور از رويدادها و حوادث زنجيرى علل و معلولات به عمق اين جريان، هيچ معرفت صحيحى نخواهيم داشت كه خودمان بآن معتقد شويم و به افكار مردم عرضه كنيم. شوخى فلسفه نماى حسيون افراطى را كنار بگذاريد، آنان با نظر به-  نامحسوس بودن رابطه ضرورى ميان علل و معلولات، و ديگر قوانين خصوصى‏ و عمومى خودشان هم نمى‏دانند چه فكر ميكنند و چه مى‏گويند. نيز بايد براى اعتقاد به تكامل يا آگاهى و هدف‏گيرى را براى همه اجزاى جهان هستى اثبات كنيم، و مى‏دانيم كه اثبات علمى آگاهى و هدف‏گيرى براى همه اجزاى جهان هستى با نظر به معناى اصطلاحى علم امكان ناپذير است. و يا بايد عامل حركت تكاملى را در خارج از ذات اجزاى جهان بدانيم. اگر ما بخواهيم فقط در اجزاى متغير و متحرك جهان بنگريم و تنظيم كننده تغيرات و حركات را در خود اجزاى متغير پيدا كنيم، بدون ترديد بهيچ نتيجه صحيحى نخواهيم رسيد. چنانكه با ديدن تعاقب رويدادها پشت سرهم، بهيچ رابطه‏اى بعنوان رابطه ضرورى عليت نخواهيم رسيد. و بهمين جهت بوده است كه همه متفكرانى كه در خود اجزاى متحرك جهان نگريسته‏اند، نتوانسته‏اند، ثابت‏هائى را كه تنظيم كننده آن متغيرها است، درك كنند و در نتيجه يا در بن بست نيهيليستى (پوچ‏گرائى) گرفتار ميشوند و يا نوعى ايده‏آليسم بى‏پايه را مى‏پذيرند، اگر چه ادعاى رئاليستى داشته باشند.

 
                  
آيه 60
وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَ يَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏            و اوست آن كه شبانگاه شما را مى‏ميراند (به خواب مى‏برد)، در حالى كه آنچه را در روز كرده‏ايد مى‏داند، سپس شما را در روز برمى‏انگيزد (بيدار مى‏كند)، تا مدّتى كه تعيين شده است به پايان رسد. آن‏گاه بازگشت شما فقط به سوى اوست، سپس شما را از آنچه مى‏كرديد آگاه خواهد ساخت.

* روح انسان تمام حقيقت اوست.
هو الذى يتوفكم بالّيل‏
* خواب، پديده‏اى شبيه به مرگ‏
هو الذى يتوفكم بالّيل‏
 «توفى» به معناى قبض روح است. كاربرد اين كلمه در مورد «خوابيدن» ناظر به شباهت مرگ و خواب است.
*دقت و تأمل در خوابيدن و بيدار شدن آدمى، راهى براى خداشناسى و توحيد
هو الذى يتوفكم بالّيل و يعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه‏
* خداوند شب را زمان مناسب براى خواب و آرامش و روز را براى تلاش و كار قرار داده است.
هو الذى يتوفكم بالّيل و يعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه‏
گر چه خواب و بيدارى اختصاصى به شب و روز ندارد، ولى از اينكه ظرف «توفى» شب است و ظرف «جرحتم» روز است، برداشت فوق به دست مى‏آيد.
* زمانى كه اجل آدمى فرا برسد ديگر از خواب برانگيخته و بيدار نمى‏شود.
ثم يبعثكم فيه ليقضى‏ أجل مسمى‏
*قيامت، روزِ بُروز حقيقت اعمال دنيوى آدميان است.
ثم إليه مرجعكم ثم ينبئكم بما كنتم تعملون‏
*آدمى در دنيا از حقيقت اعمال خود و بازتابهاى آن غافل است.
ثم ينبئكم بما كنتم تعملون‏
*رسول خدا (ص) فرمود: همراه هر انسانى فرشته‏اى است كه هنگام خواب، روح او را مى‏گيرد؛ پس اگر خداوند اذن در قبض روح آن شخص بدهد، او را قبض روح مى‏كند و گر نه به او برمى‏گرداند و اين است، معناى سخن خداوند: «يتوفاكم بالليل»».


آيه 61
وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَ هُمْ لَا يُفَرِّطُونَ‏            و اوست آن كه بر بندگانش غالب است، و نگهبانانى بر شما مى‏فرستد، تا وقتى كه مرگ به سراغ يكى از شما بيايد، فرستادگان ما او را مى‏ميرانند و كوتاهى نمى‏كنند.

* خوابانيدن و بيدار كردن تا زمان اجل و سپس بازگشت به خداوند و محاسبه اعمال، نشانه تسلط خداوند بر امور بندگان است.
هو الذى يتوفكم بالّيل ... و هو القاهر فوق عباده‏
* با فرارسيدن زمان مرگ آدمى، گسيل فرشتگان محافظ و مراقب وى پايان مى‏پذيرد.
و يرسل عليكم حفظة حتى‏ إذا جاء أحدكم الموت‏
*حضور همواره فرشتگان محافظ در كنار آدمى براى حفظ حيات اوست.
و يرسل عليكم حفظة حتى‏ إذا جاء أحدكم الموت‏
*فرشتگانى غير از مأموران حفاظت آدمى، وظيفه قبض روح وى را بر عهده دارند.
حتى‏ إذا جاء أحدكم الموت توفته رسلنا
در صورتى كه فرشتگان محافظ همان قابضان روح باشند، مناسبتر آن بود كه با ضمير به آنان اشاره مى‏شد، بنابراين، گزينش «رسلنا» به جاى ضمير، بيانگر آن است كه ملائكه حافظ غير از ملائكه قابض‏اند.
*فرشتگانى متعدد وظيفه قبض روح هر يك از آدميان را به عهده دارند.
حتى‏ إذا جاء أحدكم الموت توفته رسلنا
 «رسل»، جمع رسول، و بر بيشتر از دو نفر دلالت دارد. از سوى ديگر مضمون آيه اين است كه براى هر شخصى كه مرگش فرامى‏رسد، «رسل» حضور پيدا مى‏كنند. بنابراين قابضان روح هر فرد از آدمى، بيش از دو فرشته‏اند.
* هيچ كوتاهى و تأخيرى از جانب فرشتگان مأمور قبض روح صورت نمى‏گيرد.
توفته رسلنا و هم لا يفرطون‏
*اسباب و عوامل مرگ و حيات آدمى منحصراً تحت اراده قاهر خداوند و در اختيار اوست.
و هو القاهر فوق عباده ... توفته رسلنا


آيه 62
ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ‏              سپس به سوى خدا- مولاى حقيقى خود- بازگردانده مى‏شوند. آگاه باشيد كه حكم فقط براى اوست، و او سريع‏ترين حسابرسان است.

*حكم نافذ و لازم‏الاجرا در آفرينش و حيات و مرگ انسان، تنها از آن خداوند است.
و يرسل عليكم ... ثم ردوا إلى الله موليهم الحق ألا له الحكم‏
*ولايت غير خداوند، بى‏اساس و باطل است.
ثم ردوا إلى الله موليهم الحق‏
*سريعترين نظام محاسبه و رسيدگى به اعمال، در قيامت استقرار دارد.
ثم ردوا ... ألا له الحكم و هو أسرع الحسبين‏
* سرعت در حسابرسى و قضاوت و حكم، معيارى مهم و اساسى در نظام قضائى شايسته‏
ألا له الحكم و هو أسرع الحسبين‏
بيان سرعت حسابرسى به عنوان يكى از ويژگيهاى مهم در حكم و قضاوت خداوند، گوياى رجحان و مزيت قضاوت و حكمى است كه سرعت هر چه بيشتر و بدون فوت وقت انجام پذيرد.