سوره نحل[16]

سوره نحل 128 آيه دارد. نام اين سوره مباركه از شصت و هشتمين و شصت نهمين آيه آن برگرفته شده است. در اين دو آيه آفريدگار هستى از زنبور عسل، ياد مى‏كند، و از وحى الهى به آن موجود شگرف سخن مى گويد و روشنگرى مى‏كند كه چگونه آفريدگارش راه و رسم زندگى را به طور غريزى به آن حشره شگفت‏انگيز آموخت و به طور غريزى هدايت نمود كه چگونه با مهندسى دقيق و ظرافت بهت‏آور خود، خانه‏هاى شش‏ضلعى بر فراز قله‏ها، شكاف مناسب كوه‏ها، لابه‏لاى صخره‏ها و در درون شاخ و برگ درختان و... بسازد، و چگونه از بهترين گل ها و گياهان بهره گيرد، و آن گاه چگونه بهره‏اى ارزشمند و شفابخش به انسان‏ها بدهد...

اگر به دقت در اين سوره نظر كنيم ظن قوى پيدا مى‏شود كه صدر اين سوره از آياتى است كه در روزهاى آخر توقف رسول خدا (ص) در مكه در نزديكى‏هاى مهاجرتش به مدينه نازل شده است، و اين آيات، چهل آيه اول آنست، كه خداى سبحان در قسمتى از آن انواع نعمتهاى آسمانى و زمينى را كه مايه حيات انسانى است و انسان در معاشش از آن بهره‏مند مى‏شود خاطر نشان فرموده و از راه نظام متقن و تدبير يك نواختى كه در آنها است بر وحدانيت خود در ربوبيت استدلال فرموده است.

و در قسمتى ديگر، احتجاج مى‏كند بر بطلان پندارهاى مشركين و بى ثمر بودن مساعى ايشان و اينكه به زودى كيفر ايشان را مى‏دهد، هم چنان كه امتهاى گذشته را كه مثل اينان بودند كيفر داد، و به زودى در روز قيامت در حق آنان فصل قضاء مى‏كند.

خداى سبحان اين آيات را با جمله" أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا يُشْرِكُونَ" افتتاح نموده و آيات احتجاج را بر تقديس و تنزيه و تسبيحى كه در آنست متفرع كرد، و از اين تفريع چنين فهميده مى‏شود كه غرض عمده از آيات صدر سوره اين است كه از نزديك بودن امر الهى خبر دهد و هشدار دهد كه به زودى بر آنان نازل مى‏شود، و نيز در اين تفريع تهديدى است بر مشركين كه از در استهزاء مى‏گفتند: پس چرا عذابى كه مى‏گويى نازل نمى‏شود تا ما را تهديد نمايد، و نيز با جمله" فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ‏بِأَمْرِهِ" مؤمنين را بشارت مى‏دهد بر اينكه به زودى حق بر باطل غلبه نموده و توحيد بر شرك، و ايمان بر كفر ظفر مى‏يابد، اين فهرست آن مطالبى است كه با دقت در آيات صدر سوره استفاده مى‏شود.

و اما آيات ذيل آن كه هشتاد و هشت آيه است و از آيه" وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا" شروع مى‏شود به خاطر اتصال و ارتباطى كه در آنها است از سياقش چنين بر مى‏آيد كه در اوائل هجرت نازل شده باشد.

و بر اين مبنا مى‏توان گفت اين سوره از اول تا به آخر پشت سر هم و يا نزديك بهم نازل شده است.

و دليل اينكه در نزديكى بعد از هجرت نازل شده مطالبى است كه جز با پاره‏اى حوادث اوائل هجرت تطبيق نمى‏كند، نظير مطلبى كه در آيه" وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ ..."است، و مطلبى كه در آيه" وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ ..." آمده، كه در باره كسانى كه راجع به سلمان فارسى حرفهايى زده بودند نازل شد، و واضح است كه سلمان هم در مدينه اسلام آورد و آيه" من كفر باللَّه من بعد ايمانه الا من اكره و قلبه مطمئن بالايمان" كه به شهادت روايات آينده، در باره عمار ياسر نازل شده، و همچنين آيات ديگر آن كه در باره يهوديها است، و آياتى كه در باره احكام است، همه اينها ظن غالب مى‏دهد بر اينكه اين آيات در مدينه نازل شده است.

و علاوه بر وقايع و حوادث، خود آيات نيز ظهور دارد در اينكه نزولشان از نظر مكى و مدنى بودن مختلف است، مثلا آيه" وَ الَّذِينَ هاجَرُوا ..." و آيه" وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ ..." تا دو و يا پنج آيه بعدش و همچنين آيه" مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا ..." و تعدادى از آيات بعد آن ظهور در اين دارند كه در مدينه نازل شده‏اند.

و غرض سوره خبر دادن به نزديك شدن امر خداست كه عبارتست از: غلبه دين حق بر كفار، كه خداى تعالى اين معنا را با بيان اينكه:" تنها خداى تعالى اله معبود است نه ديگرى چون تدبير عالم مانند خلقتش قائم به او است و نيز همه نعمتها به او منتهى مى‏گردد و هيچ يك از آنها مصنوع غير او نيست" نتيجه مى‏گيرد. پس واجب است همان خدا به تنهايى عبادت شود.

و همچنين با بيان اينكه:" دين حق از خدا است پس واجب است كه غير دين او دينى و قانونى ديگر تشريع نشود" و باز با بيان امورى از دين الهى، توضيح مى‏دهد.

اين، آن غرضى است كه معظم آيات اين سوره آن را دنبال نموده و با بيانهاى مختلفى تعقيب مى‏نمايد، در ضمن بيان اين غرض، آياتى هم هست كه مساله هجرت و پاره‏اى مطالب مناسب با آن را ايراد مى‏نمايد.