هر اندازه فاصله بین ناظر و جسم متحرک زیادتر باشد، حرکت آن جسم کندتر می نماید. حقیقت این است که با اين كه سازنده كشش زمان در كارگاه مغز ماست و ما مي توانيم عبور طناب ممتدّ زمان را در درون خود احساس نموده و چگونگي شتاب و كندي آن را به طور مستقيم دريافت كنيم ، با اين حال ، به ندرت اتّفاق مي افتد چنين توجّه عميقي به درون داشته و واقعيّت گذشت زمان را به خوبي دريابيم .

آري ، فقط در آن هنگام كه پس از سپري شدن ساليان عمر به عقب بر مي گرديم ، تا حدودي سرعت گذشت زمان را درك مي كنيم . فراموش نمي كنم روزي بر بالين يك بيمار نشسته بودم كه حدود نود سال از عمرش گذشته بود و دو روز بعد از دنيا رفت . در آن روزي كه هنوز هوش و درك خود را از دست نداده بود، از وي پرسيدم : ساليان گذشته عمر خود را چگونه درك مي كنيد؟ او پلك هاي چشمش را روي هم گذاشت و فورا باز كرد و گفت : «چنین چیزی و با چنین سرعتی».

⭐ به روایت اقبال لاهوری

1. تفرقه و از دست دادن اتحاد مسلمین
امتی بودی امم گردیده ای
بزم خود را خود ز هم پاشیده ای
اهل حق را زندگی از قوت است
قوت هر ملت از جمعیت است.

2. احساس حقارت و از خود بیگانگی در مقابل بیگانگان
اه از ان قومی که چشم خویش بست
دل به غیر الله داد از خود گسست
تا خودی در سینه ملت بمرد
کوه کاهی کرد و باد او را ببرد

3. روی گردانی از اسلام
مسلم از سر نبی بیگانه شد
باز این بیت الحرم بتخانه شد
از منات و لات و عزی و هبل
هر یکی دارد بتی اندر بغل

4. اسیر فرنگیان شدن
مسلمانی که در بند فرنگ است
دلش در دست او اسان نیاید
ز سیمایی که سودم بر در غیر
سجود بوذر و سلمان نیاید

⭐ علل انحطاط از دیدگاه سید جمال

1. استبداد حکام

2. جهالت و بی خبری توده مردم و عقب ماندن مسلمانان از کاروان علم و تمدن

3. نفوذ عقاید خرافی

4. جدائی و تفرقه میان مسلمانان

5. نفوذ استعمار غربی

6. نبودن روح فلسفی و عقلانیت که تمام مشکلات بالا را معلول این عامل می داند.

⭐ علل انحطاط از دیدگاه امام خمینی

1. حکومت های فاسد حاکم بر مسلمین

2. ذلیل شمردن مسلمین

3. جدایی دین از سیاست

4. بی توجهی از درک بیان اسلام واقعی

5. غرب و شرق زدگی

6. روحیه مصرف گرایی نه تولید

⭐ میرزا فتحعلی اخوندزاده تغییر خط و الفبا و وجود اسلام و چیرگی عرب بر ایران را عامل عقب افتادگی می داند.

⭐ میرزا ملکم خان ناظم الدوله علت پیشرفت غرب را در علم سیاست و عقب ماندگی مسلمانان را در فرهنگ سیاسی سنتی و بی اعتنایی به ازادی و مسئولیت توده ی مردم می داند.

⭐ مهندس بازرگان روحیه ی بی عملی . مسئولیت گریزی . جبرگرایی . خودپرستی . تصوف . استبداد سیاسی . عهد شکنی با خدا را مطرح می سازد.

⭐ دکتر علی شریعتی زور و زر و تزویر . مرگ روح اجتهاد . تقدم یافتن فرهنگ بر ایدئولوژی . یونان زدگی و هند زدگی در فلسفه و تصوف . اخرت گرایی افراطی را به عنوان مهمترین عوامل انحطاط نام می برد.

⭐ شهید مطهری قائل است که تحریف مفاهیمی چون توحید . نبوت . ولایت . امامت . صبر . زهد . تقوا . توکل و .... را علل می داند و معتقد است تا زمانی که این مفاهیم چهره ی حقیقی خود را بر روی مسلمین باز نکند انها ترقی نخواهند کرد. البته ایشان درکتاب انسان و سرنوشت پیشنهاد می دهند که باید موضوعات زیر مورد توجه مجدد قرار بگیرند;
عظمت و انحطاط مسلمین
اسلام و مقتضیات زمان
سرنوشت و قضا و قدر
اعتقاد به معاد
شفاعت
تقیه
انتظار فرج
سیستم اخلاقی اسلام
حکومت از نظر اسلام
اقتصاد اسلامی
قوانین جزایی اسلام
حقوق زن در اسلام
قوانین بین المللی اسلام
نقاط انحراف
جعل و تحریف و وضع حدیث
اختلافات شیعه و سنی
اشعریت و اعتزال
جمود و اجتهاد
فلسفه و تصوف
زمامداران جهان اسلام
روحانیت
فعالیتهای تخریبی اقلیت ها
شعوبی گری در جهان اسلام
جنگ های صلیبی
سقوط اندلس
حمله ی مغول
استعمار

F Ali