روشى كه ما در مباحث مربوط به موضوع وطن و وطن‏دوستى بطور اختصار پيش گرفتيم ، ناشى از مشاهدات و تأملاتى است كه همگان ميتوانند آن را بپذيرند . ميتوان گفت : اصول و ريشه‏هاى اين روش در قرآن مجيد بترتيب زير آمده است : اين اصول را ، ما با گروه‏بندى آيات مربوطه توضيح ميدهيم :

گروه يكم آياتى وجود دارد كه علاقه بوطن را كاملا تاييد ميكند مانند :

« وَ اِذْ اَخَذْنا ميثاقَكُمْ‏ْ لا تَسْفِكوُنَ دِمائَكُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ اَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ » البقره آيه 84 ( و موقعى كه ما از شما پيمان گرفتيم كه خون‏هاى يكديگر را نريزيد و يكديگر را از وطن‏هاى خود بيرون نكنيد ) .
« لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتَلُوكُمْ فِى الدّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ اَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا اِلَيْهِمْ اِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْْسِطينَ » الممتحنة آيه 8  ( خداوند شما را از نيكوكارى و عدالت درباره كسانى كه با شما به جنگ و پيكار برنخاسته‏اند و شما را از وطن‏هاى خود بيرون نكرده‏اند ، جلوگيرى نميكند . قطعاً خداوند عدالت كنندگان را دوست ميدارد . ) « اِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ قاتِلوُكُمْ فِى الدّينِ وَ اَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَ ظاهَرُوا عَلى‏ اِخْراجِكُمْ اَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ » الممتحنة آيه 9  ( خداوند فقط از دوستى شما با كسانى كه با شما درباره دين جنگيدند و از وطنتان بيرون كردند و در بيرون كردن شما بيكديگر كمك كردند نهى ميكند . آنان ستمكاران هستند ) .
« قالوُا وَ ما لَنا اَلاَّ نُقاتِلَ فى‏ سَبيلِ اْللَّهِ وَ قَدْ اُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا . . . » البقرة آيه 246 ( و آنان گفتند : چرا ما در راه خدا نجنگيم در حاليكه ما از وطن خود رانده شده‏ايم . ) « فَالَّذينَ هاجَرُوا وَ اُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ اوُذُوا فى‏ سَبيلى‏ وَ قاتَلوُا وَ قُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ . . . » آل عمران آيه 195 ( كسانى كه مهاجرت كردند و از وطن خود بيرون رانده شدند و در راه من تن به رنج دادند و پيكار كردند و كشته شدند ، گناهانشان را محو و نابود ميسازم ) .

اين گروه از آيات تعلق طبيعى انسان را به وطن خود بيان نموده و محروميت از بهره‏مندى از وطن را رياضت سخت معرفى فرموده است .
بهمين جهت است كه در آيه اول يكى از مواد پيمان الهى محسوبش ميدارد و ميفرمايد : « موقعى كه از شما پيمان گرفتيم كه همديگر را نكشيد و يكديگر را از وطن خود اخراج نكنيد . » ملاحظه ميشود كه آوارگى از وطن را در اهميت مانند كشته شدن متذكر شده ، اجتناب از آن دو را مشمول پيمان قرار داده است .
در آيه بعدى نيكوكارى و عدالت و انصاف را درباره كسانى كه اگر چه خارج از دين اسلام ميباشند ، ماداميكه در راه دين بكشتار برنخاسته‏اند و مسلمانان را از وطن خود آواره ننموده‏اند ، مطلوب معرفى نموده و ميگويد : خدا نيكوكاران و مردم عادل و باانصاف را بطور عموم دوست ميدارد . و بالعكس نسبت به كسانيكه به جنگ و پيكار برخاسته و مسلمانان را از وطن‏هاى خود آواره مى‏كنند ، از نيكوكارى جلوگيرى مى‏كند .
در آيه شماره 4 استدلال كسانى را كه ميخواهند بجنگند ، باينكه چرا ما در راه خدا نجنگيم ، با اينكه ما را از وطن و ديار خود بيرون رانده‏اند ، صحيح ميداند . و همچنين شماره پنجم از آيات .

گروه دوم آياتى است كه بطور غير مستقيم محبوبيت وطن را گوشزد ميكند از قبيل :

« اِنَّما جَزاءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ اْللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِى اْلأَرْضِ فَساداً اَنْ يُقَتَّلوُا اَوْ يُصَلَّبُوا اَوْ تُقَطَّعَ اَيْديهِمْ وَ اَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ اَوْ يُنْفَواْ مِنَ اْلأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْىٌ فِى الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِى اْلاخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ » المائدة آيه 33  ( جز اين نيست ، جزاى كسانى كه با خدا و رسولش به پيكار برميخيزند و در روى زمين براى فساد ميكوشند ، اينست كه كشته شوند يا به دار آويخته شوند ، يا دست‏ها و پاهايشان بطور خلاف قطع شود . [ قطع بطور خلاف پاى چپ با دست راست يا بالعكس را ميگويند ] يا از زمين خود تبعيد شوند ، اين كيفرها براى آنان در اين دنيا رسوايى است و براى آنان در آخرت عذاب بزرگى است ) .
از مضمون آيه فوق چنين برميآيد كه تبعيد از وطن تنها براى آن نيست كه محارب و مفسد بيك نقطه بيگانه بروند و نتوانند دست به فعاليت بزنند ، بلكه تبعيد را مانند قتل و به دار آويخته شدن و بريده شدن دست و پا بعنوان كيفر رسوا كننده بيان مى‏كند .
خلاصه وطن باصطلاح عرفى و اجتماعى با نظر به آيات فوق محبوبيت داشته و بطور طبيعى موجب تعلق خاطر آدمى بوده و محبت به وطن نه تنها ممنوع قلمداد نشده است ، بلكه چنانكه از آيات شريفه برميآيد محروميت بى دليل از زندگى در وطن ميتواند موجب مقاومت و پيكار هم بوده باشد .
 
گروه سوم

آيات زيادى است كه با اشكال مختلف وطن را در موقع ناهموارى براى زندگى بطور عموم و زندگى معتقدانه به ايده‏آل دينى بالخصوص ، قابل طرد و مهاجرت از آن را مطلوب معرفى ميكند ، مانند :
« اِنَّ الَّذينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمى‏ اَنْفُسِهِمْ ، قالُوا فيمَ كُنْتُمْ ؟ قالوُا كُنَّا مُسْتَضْعَفينَ فِى اْلاَرْضِ قالوُا اَلَمْ تَكُنْ اَرْضُ اْللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِروُا فيها فَاوُلئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ سائَتْ مَصيراً » النساء آيه 97  ( كسانى را كه فرشتگان در حاليكه ستم به خود روا داشته‏اند ، در مييابند ، بآنان ميگويند در چه حال بوديد ؟ آنان به فرشتگان پاسخ ميدهند كه مادر روى زمين بينوايان بوده‏ايم . فرشتگان ميگويند : مگر زمين خدا پهناور نبود كه مهاجرت كنيد [ تا ستمديده واقع نگرديد ] جايگاه آن مردم كه بخود ستم روا داشته‏اند ، دوزخ و پايان كارشان بد است . ) در اين آيه صريحاً كسانى را كه در وطن مظلوم شده ، توانايى مهاجرت داشته‏اند ولى مهاجرت نكرده‏اند ، توبيخ فرموده است ، بلكه از آن جهت كه وعده آتش دوزخ بآنان داده شده‏است ، مرتكب گناه كبيره گشته‏اند . در جاى ديگر ميفرمايد :
« وَ مالَكُمْ لا تُقاتِلوُنَ فى‏ سَبيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْْدانِ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا اَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمُ اَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّاً وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصيراً » النساء آيه 75  ( چه شده است بشما كه نمى‏جنگيد در راه خدا و در راه بينوايان از مردان و زنان و فرزندان كه ميگويند : اى پروردگار ما ، ما را از اين آبادى كه اهلش ستمكارانند بيرون كن و نجاتمان ده و براى ما از نزد خود ولى و سلطه و ياورى عطا فرما . ) در اين مضامين آياتى با اشكال مختلف در قرآن ديده ميشود . ما محصول اين آيات را بطور اختصار متذكر ميشويم :
 
1 - وطن و ديار ، يك چيز خيالى نيست ، بلكه حقيقتى دارد و علاقه انسان به وطن طبيعى است .
2 - وطن انسان بطور طبيعى قابل دفاع است .
3 - اخراج يك فرد يا يك گروه را از وطن خود بدون علت ممنوع است .
4 - مبارزه در راه وطن و مبارزه در حفظ آن مطلوب است .
5 - اگر وطن براى يك انسان ناهموار باشد و شخصيت انسانى و ايده‏ئولوژيكى او را مختل نمايد ، بايد علاقه خود را از وطن ببرد و در صورت عدم توانايى اصلاح آن ، وطن را ترك كند و مهاجرت نمايد .

ماده 29 از اعلاميه جهانى حقوق بشر نيز چنين ميگويد :

« هر كس در مقابل آن جامعه‏اى وظيفه دارد كه رشد آزاد و كامل شخصيت او را ميسر سازد . . . »  و چنانكه در اول مباحث وطن اشاره كرديم : آشيانه طبيعى ميهن محبوب‏تر از آشيانه بدن و خانواده نيست و ما مى‏بينيم كه اين دو آشيانه تابع تكامل روحى و شخصيت انسانى ميباشد ، نه اينكه انسان پيرو آن دو آشيانه قرار گرفته و در لانه طبيعى خود سقوط نمايد .
آيا ممكن است كره زمين روزى بشكل يك وطن واقعى براى عموم انسانها از هر نژاد و هر مكتب كه بوده باشند درآيد ؟
پاسخ مثبت باين سئوال پيش از پاسخ مثبت بسؤالات زير امكان‏پذير نميباشد .

1 - آيا امكان دارد كه آشيانه‏هاى طبيعى بشرى ، بطورى تفسير و توجيه شود كه از رحم مادر گرفته تا خاندان و وطن را بعنوان گذرگاه بآشيانه قاره و سپس همه كره زمين ، تلقى نموده و طعم جهان وطنى را بچشد ؟
2 - آيا تضادها و اختلافات روانى و نژادى و جغرافيائى و اقتصادى و ايده‏ئولوژيك ميتواند بجاى رقابت‏هاى كشنده ، بشكل آن اختلافات و تضادها برآيد كه موجب تفاعل و تكاپو گشته و بعنوان ايجادكننده تكامل انجام وظيفه نمايد ؟
3 - آيا پيشتازان بمعناى عمومى حاضر خواهند گشت كه از موقعيت‏هايى كه عناوين وطن و نژاد و مكتب براى آنان ميسر ساخته است ، دست بردارند و مرزها را برطرف كنند ؟
4 - آيا اعلاميه جهانى حقوق بشر و سازمان ملل متحد در اين راه قدم مؤثرى ميتوانند بردارند ؟
5 - آيا اتحاد جهان وطنى با حفظ اختلافات نژادى و وطن‏هاى طبيعى و عقايد مكتبى ، از راه دموكراسى و سياست‏هاى خردمندانه امكان‏پذير خواهد بود ، يا به پذيرش عمومى مقدارى از ايده‏هاى كلى جهان وطنى نيازمند است كه بوسيله تحول و جهش‏هاى انقلابى به جوامع و ملل روى زمين قابل هضم خواهد گشت ؟

بجز پاسخ سؤال شماره 5 كه راه وصول بايده جهان وطنى را مطرح مى‏كند ، بعقيده ما پاسخ سؤالات چهارگانه مثبت است و دلايل و شواهد قطعى چه از نظر روانى و چه از نظر مشاهدات تاريخى گذشته و رويدادهاى معاصر امكان‏پذير بودن جهان وطنى را اثبات ميكند .
فقط مسئله‏اى كه وجود دارد و اميد ما را در اين مورد ممكن است به نوميدى مبدل بسازد ، مسائل مربوط به سؤال شماره 3 است .
آيا اين اطمينان براى پيشتازان جوامع و متصديان امور اجتماعى وطن‏هاايجاد خواهد گشت كه مؤسسات بين المللى كه ميخواهند ايده جهان وطنى را پياده كنند ، راست ميگويند ؟ آيا نكند اين مؤسسات نقش دانه پاشيدن در مقابل آشيانه‏ها را بعهده گرفته‏اند كه صاحب وطنان را از آشيانه‏ها بيرون بريزند و در دام ماهرانه خود گرفتارشان بسازند ؟

علامه محمد تقي جعفري