[سوره یس (۳۶): آیه ۵۰]
فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ (۵۰)
به طوری که نه بتوانند وصیّتی کنند و نه [اگر بیرون خانه اند] بتوانند به سوی خانوادۀ خود بازگردند.
۱- با فرارسیدن زمان برپایی قیامت و وقوع صیحه، کافران، فرصت هیچ گونه وصیت و سفارش نخواهند داشت.
صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ... فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً
«تَوْصِیَةً» نکرۀ در سیاق نفی و مفید عموم می‌باشد.
۲- با فرارسیدن زمان برپایی قیامت و وقوع صیحه، انسان‌ها از بازگشت به خانه و مراجعه به کسان خود ناتوان خواهند بود.
صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ... فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ
۳- میان وقوع صیحه و مرگ و انقراض نسل بشر در دنیا، فاصله ای نخواهد بود.
صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ... فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ
ناتوانی بشر از هرگونه توصیه و سفارش و یا مراجعه به کسان خود - با شنیدن صیحه و فریاد سهمگین - حاکی از مطلب یاد شده است.
۴- انسان‌ها با شنیدن صیحۀ سهمگین در آستانۀ برپایی قیامت، از هرگونه تحرک و عملی ناتوان خواهند بود.
صَیْحَةً وٰاحِدَةً... فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ
نبودن فرصت توصیه و مراجعه به کسان هنگام وقوع صیحۀ قیامت، به عنوان نمونه و مثال است و مقصود اصلی بیان ناتوانی کامل بشر در برابر مشیت خداوند به برپایی قیامت باشد.
۵- اشتیاق شدید انسان به سفارش دربارۀ امور مربوط به خود، هنگام رو به رو شدن با مرگ
فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ
یاد کرد ناتوانی انسان‌ها از توصیه و سفارش دربارۀ اموال و کسان خود، می‌رساند که در سرشت بشر چنین علاقه و تمایلی وجود دارد.
۶- علاقه و اشتیاق شدید انسان‌ها به دیدار خانواده و کسان خود، به وقت رو به رو شدن با مرگ
فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ

[سوره یس (۳۶): آیه ۵۱]
وَ نُفِخَ فِی اَلصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ اَلْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ (۵۱)
و در صور دمیده می‌شود و به ناگاه آنان از گورها به سوی پروردگارشان می‌شتابند.
۱- با دمیده شدن در صور، انسان‌های موجود در گورها، زنده خواهند شد.
وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ
«جدث» (مفرد «أجداث») به معنای قبر است.
۲- جهان آخرت و رستاخیز انسان ها، با نفخ صور آغاز خواهد شد.
وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ
۳- زنده شدن انسان‌ها در قیامت، بسیار سریع و با سهولت انجام خواهد گرفت.
وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ
به کار رفتن «إذا»ی فجائیه - که نشانگر آمدن سریع و بدون مقدمۀ مضمون بعد از آن است - می‌تواند بیانگر این نکته باشد که کار برپایی قیامت، برای خداوند بسیار آسان است و به تهیۀ هیچ مقدمه و زمینه ای نیاز ندارد.
۴- انسان‌ها پس از برانگیخته شدن از قبرها، به سوی پروردگار خویش خواهند شتافت.
فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ
«نسلان» (مصدر «یَنْسِلُونَ») به معنای گام برداشتن سریع است.
۵- انسان‌ها پس از برانگیخته شدن در قیامت، بی هیچ فاصله و تأخیری برای حسابرسی به پیشگاه خداوند احضار می‌شوند.
فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ
مقصود از حرکت سریع انسان‌ها به سوی پروردگار، احضار آنان برای حسابرسی است. به کار رفتن «إذا»ی فجائیه، می‌رساند که حسابرسی قیامت بی هیچ فاصله ای پس از نفخ صور انجام خواهد پذیرفت.
۶- ربوبیت خدا، مقتضی برپایی قیامت و حسابرسی خلق
فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ
۷- معاد انسان ها، جسمانی است.
فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ
زنده بیرون آمدن از قبرها، حکایت از حشر جسمانی دارد چنان که آن چه در قبرها قرار دارد بدن انسان‌ها است.
۸- «رب»از اسما و صفات خداوند است.
إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

[سوره یس (۳۶): آیه ۵۲]
قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ اَلرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ اَلْمُرْسَلُونَ (۵۲)
می گویند: ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟ این است آنچه خدای رحمان وعده داده بود و پیامبران راست گفته بودند.
۱- کافران، هنگام زنده شدن و حضور به پیشگاه پروردگار، به شدت اظهار تأسف می‌کنند.
إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ. قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا
«یٰا وَیْلَنٰا» (ای وای بر ما) در جایی به کار می‌رود که حادثه ای مصیبت بار، پدید آمده باشد و از آن اظهار تأسف شود.
۲- وضعیت کافران در رستاخیز، بسیار تأسف بار خواهد بود.
قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا
۳- کافران در قیامت، از زنده شدن و بیرون آمدن شان از قبرها، بسیار شگفت زده خواهند شد.
قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا
استفهام در «مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا» برای تعجب است.
۴- کافران در قیامت، به درستی وعده‌های خداوند و به آن اعتراف خواهند کرد.
هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ
۵- برپایی قیامت و حسابرسی از بندگان، وعدۀ الهی به انسان‌ها
هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ
۶- کافران در قیامت، به صداقت و راست گفتاری رسولان الهی پی برده و به آن اعتراف خواهند کرد.
قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا... وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ
۷- عقیده به برپایی قیامت و حساب رسی از بندگان، از موضوعات دعوت رسولان الهی
مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ
۸- مرگ و گذشت زمان پس از آن، باعث فراموش شدن آموخته‌های پیشین انسان نمی شود.
قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ
۹- «رحمن»از نام‌ها و اوصاف خداند
اَلرَّحْمٰنُ
۱۰- «عن أبی جعفر (ع) فی قوله: «یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا» فإنّ القوم کانوا فی القبور، فلمّا قاموا حسبوا أنّهم کانوا نیامًا، قالوا «یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا» قالت الملائکة «هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ» ؛ [ تفسیر قمی، ج۲، ص۲۱۶؛ نورالثقلین، ج ۴، ص ۳۸۸، ح ۶۰.]
از امام باقر (ع) دربارۀ سخن خداوند: «یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا... » روایت شده است: مردم که در گورهایشانند؛ وقتی برمی خیزند می‌پندارند که در خواب بوده اند [ازاین رو] می‌گویند: «یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا». فرشتگان در پاسخ آنان می‌گویند: «هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ».

[سوره یس (۳۶): آیه ۵۳]
إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ (۵۳)
آن [هنگامه] جز یک صیحه نیست که به ناگاه آنان گردآوری شده و نزد ما احضار می‌گردند.
۱- نفخ صور در قیامت، تنها یک صیحۀ عظیم و صدای سهمگین است.
وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ... إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً
ضمیر مستتر «کٰانَتْ» به «نَفْخَةٌ» مستفاد از «نُفِخَ فِی الصُّورِ» و یا به «صَیْحَةً» در آیات پیش باز می‌گردد.
۲- همۀ انسان‌ها در قیامت، تنها با یک صیحۀ عظیم زنده و به پیشگاه پروردگارشان حاضر خواهند شد.
إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ
۳- زنده شدن انسان‌ها و احضارشان به پیشگاه خداوند در قیامت، تنها به مدت یک بانگ زدن به طول می‌انجامد.
إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ
توصیف نفخ صور به این که آن تنها یک صیحه است، می‌تواند برای بیان مدت زمان زنده و احضار شدن انسان‌ها به پیشگاه خداوند باشد.
۴- احضار انسان‌ها به پیشگاه خداوند با نفخ صور در قیامت، ناگهانی و غافلگیر کننده خواهد بود.
إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ
برداشت یاد شده از آمدن «إذا»ی فجائیه - پس از ذکر نفخ صور - به دست می‌آید.