درس پانزدهم وسعت قدرت الهی
بسم الله الرحمن الرحيم
بحث گذشته در اين باره بود كه آيا قدرت و اراده خدا به فعل قبيح تعلّق ميگيرد يا نه؟ و اگر نميگيرد آيا معناي اين، محدوديّت قدرت و اراده الهي نيست؟ جوابهايي در اين باره داده شد كه عرض شد، هيچكدام خالي از مناقشه نيست. در اينجا بايد گفت كه ابتدا بايد مفهوم قدرت، اراده و مشيّت را مورد توجه قرار داد تا ببينيم خود اين مفهوم چه اقتضايي دارد و بعد ببينيم اگر در مورد خدا فعل قبيح صادر نميشود، از لحاظ ضيق مفهوم است يا به لحاظ قيد خارجي.
در مورد محال ذاتي عرض شد كه خود مفهوم اصلاً تعلق به محال نميگيرد و فرض مقدوريت امر محال، فرض متناقضي است. در اين مورد (فعل قبيح) ببينيم آيا خود مفهوم ضيق دارد كه شامل فعل قبيح نشود، يا ضيق در مفهوم نيست و از جهت ديگري است.
مفهوم قدرت را آنطور كه محقّقين، تفسير كردهاند: «كون الفاعل بحيث اذا شاء فعل و اذا لم يشأ لم يفعل». وقتي ميگوييم: فاعل قدرت دارد، يعني طوري است و داراي صفتي است كه بر اساس اين صفت هر وقت اراده كند، آن كار را انجام دهد و هر وقت اراده نكند، انجام نميدهد. خوب اگر اراده فاعل بر فعلي تعلّق گرفت و انجام داد، مسلّماً مقدور هم هست؛ چون: «اذا شاء فَعَل» و در اينجا «شاء» و «فعل» خواست و انجام داد، ترك آن كار چه ميشود؟ آن كاري را كه انجام داده، در ظرفي كه آن كار تحقق پيدا كرده آيا ممكن است فرض نشود آن كار را كرد؟ اين اجتماع نقيضين است و محال. در اين صورت ترك كار مقدور است يا غير مقدور؟ فرض اين است كه تحقق ترك در فرضي كه فعل انجام گرفته محال است ولي ميگوييم تركش هم مقدور است يعني في حدّ نفسه ترك الفعل هم متعلّق قدرت اوست. چرا؟ چون: « اذ لم يشأ، لم يفعل» در اينجا نخواسته و ترك كرده، فعل را انجام نداد، پس ترك هم مقدور است.
پس معناي مقدوريت اين نيست كه حتماً تحقق پيدا كند بلكه معنايش همان است كه اگر خواست تحقق پيدا ميكند و ديگر ترك نميشود و اگر نخواست انجام دهد، ترك ميكند كه ديگر فعل انجام نميگيرد ولي هم فعل و هم ترك مقدور است؛ چون اين قضيه شرطيّه درباره آن صادق است، اگر خدا ميخواست فعل قبيح را هم انجام ميداد. ذات مقدس حق تعالي طوري است كه اگر اراده ميكرد كار قبيح انجام دهد، انجام ميداد؛ ولي «لم يشأ و لم يفعل و لا يشاء و لا يفعل». با اينكه نميخواهد و انجام نميدهد معنايش عدم قدرت نيست چون قضيه شرطيه صادق است.
از اينجا ميفهميم كه هميشه دائره فعلي كه با اراده انجام ميگيرد از دايره قدرت محدودتر است؛ چون گفتيم قدرت بر كاري تعلّق ميگيرد كه اراده كرده باشد و وقتي اراده كرد نميتواند اراده تركش را بكند چون فرضش اجتماع نقيضين است. پس هميشه آنچه اراده به آن تعلّق ميگيرد، «اَحَدُ طَرَفَي النقيضين» است ولي قدرت هميشه به «طرفي النقيضين» تعلق ميگيرد، پس دائره اراده اضيق از دايره قدرت است. خدا با اين كه ميتواند كاري را انجام دهد (يعني فعلش متعلق قدرت است) و كاري را انجام ندهد (يعني تركش متعلق قدرت است) ولي اراده يا به فعل يا به ترك تعلّق ميگيرد، طبيعت مفهوم اين اقتضاء را دارد.
پس اگر ديديم اراده خدا به بعضي چيزها تعلق نميگيرد كه قدرت او تعلق ميگيرد، معنايش ضعيفتر بودن اراده از قدرت نيست، اصلاً معناي اراده اين است. ميگوييم: قدرت خدا به فعل قبيح هم تعلق ميگيرد (همين كه انجام نميدهد چون نميخواهد) ولي هيچگاه اراده خدا به فعل قبيح تعلق نميگيرد. تا اندازهاي روشن شد كه قبيح، متعلق قدرت ميتواند باشد.
آيا قبيح ميتواند متعلّق مشيّت قرار بگيرد؟ به عبارت ديگر آيا اراده خدا ممكن است به فعل قبيح تعلّق بگيرد يا نه؟ شايد شنيده باشيد صدور قبيح از خدا محال است. وقتي محال است معني اش اين است كه اراده خدا به فعل قبيح تعلّق نميگيرد. آيا اين معنايش محدوديّت اراده خدا نيست؟ بله قضيه شرطيه «لوشاء فعل» صادق است؛ ولي «لايشأ ابداً» و محال است كه بخواهد، پس خواست خدا محدود است. قدرت نامحدود است چون هم به فعل و هم به ترك تعلّق ميگيرد ولي اراده به ترك قبيح فقط تعلّق ميگيرد. حال آيا معنايش محدوديت اراده خدا است؟
بايد توجه داشته باشيد كه وقتي ميگوييم: صدور فعل قبيح از خدا محال است، معنايش محال ذاتي نيست؛ بلكه معنايش امتناع بالغير است. چيزي ممتنع بالذات است كه در خود فرض تناقض باشد ولي «صدور القبيح» خودش مشتمل بر تناقض نيست. صدور قبيح از يك فاعلي هم مشتمل بر تناقض نيست، صدور قبيح از اين فاعل خاص محال است. پس امتناع در ذات صدور نيست، از ناحيه فاعل خاص است. پس به نسبت به غير امتناع دارد، امتناع بالغير است. علت امتناعش اين است كه جهتي در ذات الهي هست كه اين فعل را ممتنع ميكند نه اينكه خود فعل «يمتنع علي اللّه» به اين معني كه خدا عاجز است در انجام آن. اين امتناع نفي قدرت نميكند، اوست كه به اين كار امتناع ميدهد، كما اينكه وقتي فعل، وجوب بالغير پيدا ميكند آيا معنايش اين است كه فاعل بياختيار ميشود؟ خير، هر فعلي در ظرف تحقّقش واجب بالغير است (الشيء اذا لم يجب لم يوجد) حال فعل در ظرف تحقّق خود از فاعل مختار واجب بالغير است. آيا اين موجب مجبور شدن فاعل ميشود؟ نه، چون اين ضرورت از ناحيه خود فاعل است. فاعل است كه به فعل ضرورت داده، امتناع بالغير هم همين طور است. فاعل است كه به فعل امتناع ميدهد، پس معنايش نفي اختيار از خدا و محدوديّت قدرت نيست.
حال چه شد؟ بالاخره آيا اراده خدا به فعل قبيح تعلّق ميگيرد؟ خير. آيا ممكن است تعلّق بگيرد؟ خير، محال است محال بالغير. آيا اين به معناي محدود بودن اراده خدا است؟ خير، معنايش نقض اراده و محدوديت اراده نيست. پس چيست؟ در اينجا بايد برگرديم مقداري روي اراده و بخصوص اراده خدا تأمل كنيم.
مفهوم اراده: خود مفهوم اراده را از فعل نفس خودمان ميگيريم. (حال اراده آيا فعل نفس است يا كيف نفساني، كاري نداريم) اراده را در خودمان مييابيم. آن چيست؟
گفتيم اراده گاهي به معناي ميل و گاهي به معناي تصميم گرفتن است كه دوّمي محل بحث است. حال اراده به معني تصميم گرفتن چه جور چيزي است؟ يك امر وجودي است كه در ما پيدا ميشود و قائم به ما است. آيا خود به خود پيدا ميشود، بيحساب و گزاف؟ يا حساب دارد؟ آيا كسي هيچ وقت اراده ميكند كه فردا در مريخ استراحت كند؟ يا به كره مريخ پرواز كند؟ خير. چرا؟ چون مبادي چنين ارادهاي در نفس شما تحقق پيدا نميكند. اراده يك چيز گزافي نيست كه يك بار بجوشد. اراده يك مباديي دارد كه وقتي آنها تحقق يافت، حاصل ميشود. بعضي مبادي اراده از سنخ علوم است و برخي از سنخ كيفيت نفساني (اگر كسي علم را از كيفيات نفساني بداند بايد گفت بعضي مبادي از سنخ علم و بعضي از سنخ كيفيّت علم است)
يعني وقتي ميخواهيم كاري بكنيم، اوّل تصورش ميكنيم و سپس فوايدش را و بعد تصديق به آن همه، اينها علم است. در كنار اينها يك كيف نفساني ديگر در نفس ما تحقق پيدا ميكند و آن ميل و شوق است، اين ميل يك وقت بيمعارض است، منافاتي با ميل ديگر ندارد؛ مثل گرسنگي من كه ميل به نان خوردن ميكنم و معارض هم ندارد. ولي يك وقت است كه وجود اين ميل با ميل ديگر معارض است. اگر بخواهم نان بخورم از نماز اول وقت باز ميمانم. اين دو با هم معارض است؛ هر كدام براي من رجحان داشت انتخاب ميكنم. اين ميشود اختياري كه در افعال اخلاقي معتبر است. بعد از اين انتخاب است كه تصميم به انجام دادن ميگيريم. اين مصداق اراده در من است. در مورد خدا چطور؟
اراده خدا: در مورد اراده الهي بايد گفت كيفيت نفساني نيست. خدا جوهري نيست كه عرضي بر آن عارض شود. لَمْ يَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالاً. معرض حوادث واقع نميشود. معناي اراده در خدا اين بود كه وقتي عقل، ذات الهي را ملاحظه ميكند و فعلي كه از او صادر شده و لحاظ ميكند كه كسي او را مجبور نكرده در انجام اين كار و اين كار را آگاهانه و آزادانه انجام داده، ميگويد: اين كار به خواست خدا انجام شده است. پس اراده در مورد خداي متعال مفهومي است كه از مقايسه فعل با ذات الهي با در نظر گرفتن اينكه عاملي او را تحت فشار قرار نداده است به دست ميآيد.
حال وقتي ميگوييم: خدا كار قبيح را نميخواهد، اين نميخواهد در مورد خدا يعني چه؟ آيا اراده در مورد خدا گزافي است؟ گفتيم: در مورد ما هم گزافي نيست چه رسد به خدا، اراده او بيحساب و دنگي نيست، اگر بي حساب باشد همان كار لغو و غير حكيمانه است. أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً ، رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً . اين كار گزاف و باطل نيست.
پس خلقت خدا، اراده خدا حسابي دارد. حسابش چيست؟ آنچه اينجا اجمالاً ميگوييم اين است كه: كارهايي كه از خداي متعال سر ميزند، چيزهايي است كه يك نحو تناسب و سنخيّتي با ذات الهي دارد. (چون سنخيّت موهم نقص است، به تناسب تعبير ميكنيم) ذات خداي متعال به تعبير فلسفي وجود صرف است، نقصي ندارد، لذا با عدم محض هيچ تناسبي ندارد. اگر خدا هيچ چيز نميآفريد، يعني ارادهاش تعلق ميگرفت بر عدم عالم. اين اراده با ذات سنخيّت نداشت؛ چون او وجود محض است. نرساندن خير و ايجاد نكردن خير با كسي كه خير محض است تناسبي ندارد. پس چيزي متعلّق اراده او قرار ميگيرد كه خير باشد؛ نقطه مقابل عدم و شرّ. سبحان اللّه، تسبيح معنايش همين است كه خدا از نقص منزّه است و نه به معنايي كه بعضي كردهاند، به معناي شنا كردن و تكامل و ... !!! بايد توجه داشت كه خدا منزه است. كار عيب دار نميكند. نقصها از مباحث الهي بدور است. (تفصيل مطلب در آينده انشاء الله تعالى)
پس مشيّت و اراده الهي به چيزي كه خير است تعلق ميگيرد و اين مقتضاي عليت است، عليت همين است كه مرتبهاي از وجود متقدم باشد. نه مرتبهاي از وجود عاليتر، عدم هيچ وقت متقدم به وجود نميشود و وجود ناقص هم بلاواسطه، متقدم به وجود كامل نميشود. مراتب اين اقتضا را ميكند كه از وجود كامل چيزي صادر شود كه جز اينكه مخلوق است نقصي نداشته باشد. فقط نميشود مخلوق خالق باشد چون آنهم خدا ميشود. ناچار جز مخلوق از خدا ناقصتر است. البته به هيچ وجه قابل مقايسه با خدا نخواهد بود. ولي در عالم مخلوقات، آنچه بلاواسطه از خدا صادر ميشود كاملترين است و مخلوقات ديگر با وساطت آن مخلوق كامل كه در فلسفه ميگويند امكان اشرف.
گفتيم مشيّت طوري است كه به چيزي تعلق ميگيرد كه تناسب با فاعل داشته باشد، هيچوقت انسان اراده نميكند كه مثل عقاب پرواز كند؛ چون پرواز با بدن انسان تناسب ندارد. (بله اگر اراده پرواز با وسيلهاي كند اشكالي نيست)
پس اراده با نحوه وجود مُريد متناسب است. چون وجود خدا كمال محض است، اراده او به كمال تعلق ميگيرد نه نقص. پس اقتضاي قاعده علّيت و صفات كماليّه الهي اين است كه مخلوقات جز آنچه مخلوق بودنشان اقتضا ميكند نقصي نداشته باشد. الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ. يك نقصي ممكن است مخلوق به خاطر مخلوقيّتش داشته باشد ولي در مرتبهاي كه آفريده ميشود يك حُسني ميتواند داشته باشد كه خدا آن حُسن را رعايت ميكند.
«الّذي انقص كل شيء با خلل»، نيافريده است، متقن آفريده است. طبعاً كل نظام مخلوقات هم داراي حسن و اتقان خواهد بود (همان كه فلاسفه ميگويند: نظام عالم نظام احسن و اتقن است) وقتي دقت كنيم اقتضاي ذات الهي همين است كه از او حسن و كمال و خير به وجود آيد. بلكه به نظر دقيق خواهيم يافت، نقص از آن جهت كه نقص است محال است از خدا صادر شود.
پس معناي اينكه محال است تعلق اراده خدا به قبيح، اين است كه: خدا از آن جهت كه فاعل كاملي است با نقص سنخيتي ندارد. نقص در اراده نيست، مُراد است كه نقص دارد، فعل قبيح نقص دارد نه اينكه اراده خدا محدود است; محال بودن صدور از ناحيه خدا است. امتناع بالغير است. اوست كه امتناع به فعل قبيح ميدهد، يعني اگر بخواهد اين فعل قبيح صادر شود بايد بيعلت صادر شود و اين محال است. پس نه نقصي در قدرت و نه مشيت خدا است پس محال است صدور قبيح و محال بالغير، چيزي حاكم بر اراده خدا نيست.
در اينجا بيان ديگري به دست ميآيد براي اينكه ميگوييم: فعل خدا حكيمانه و موافق مصلحت است. چون گاهي اين طور توهّم ميشود كه ميگوييم خدا كاري را كه مصلحت ندارد انجام نميدهد. يعني وجود مصلحت چيزي مستقل از خدا است و خدا بايد آن را ملاحظه كند كه خلاف مصلحت انجام ندهد، معمولاً اگر پرسيدند چرا خدا انجام نداد؟ عوام ميگويند: مصلحت نبوده است. ولي مصلحت و عدم مصلحت يعني چه؟ خوب، خود خدا مصلحت ايجاد كند، مگر دستش بسته است؟!
بله اين جور تعبير اين اشكال را هم همراه دارد ولي جواب صحيح چيست؟ آيا به همين معنا است كه مصلحت چيزي جداي از خدا است و خدا بايد آن را ملاحظه كند؟
منظور از مصلحت اين است كه: فعل به صورتي تحقق يابد كه در ظرف خودش داراي بهترين كمال متناسب با خودش باشد. يك وقت ما يك مخلوق را در نظر ميگيريم بدون اينكه روابطش را با اشياء ديگر در نظر بگيريم؛ مثلاً يك انسان، ميگوييم اگر دو چشم داشته باشد بهتر است تا يك چشم، پس مصلحتش اين است كه دو چشم داشته باشد، راست قامت باشد، داراي عقل باشد و ... ولي يك وقت است كه ما كل عالم را با روابطي كه با هم دارند در نظر ميگيريم. چون اشياء عالم مادي، جدا و از هم گسسته نيست، با هم روابط علّي و معلولي و ديگر در خط خاص به خود دارند. بنابراين با توجه به همه روابطي كه بر عالم ماده حكمفرما است و روابطي كه با ماوراء عالم ماده دارد، گاهي مصلحت را ميتوانيم نسبت به يك جزء در نظر بگيريم و گاهي در رابطه با ساير اجزاء عالم، اينجاست كه ممكن است كمال يك شيء با كمال شيء ديگر تزاحم كند.
مثال: مصلحت گوسفند اين است كه راحت چرا كند و سرش بريده نشود ولي وقتي مصلحت گوسفند را با مصلحت انسان در يك نظام كلّي مقايسه ميكنيم، جاي دارد كه گوسفند در مقام تزاحم با انسان، فداي انسان شود و همين طور گندم، مصلحتش در انبار ماندن است ولي در مقايسه با مصلحت انسان بايد از بين برود.
در اينجا چه بايد كرد؟ آيا ميشود كاري كرد كه هم گوسفند باقي باشد و هم انسان به كمالي كه بايد از ناحيه اينها به آن برسد، برسد؟ خير. عالم دار تزاحم است. در اينجا خدا چه ميكند؟ نظام عالم را طوري قرار ميدهد كه در تزاحم اكمل باقي بماند، انسان را طوري بر گوسفند مسلّط ميكند كه بتواند از گوشتش استفاده كند، اگر خدا به جاي گوسفندان، گرگ خلق كرده بود طولي نميكشيد كه همه انسانها نابود ميشدند. نظام احسن اقتضاء ميكند انسان طوري باشد كه بتواند بر گرگ پيروز شود و هم بتواند گوسفند را اهلي كند. در اينجا خواه ناخواه ضربهاي به گوسفند ميخورد. اينجاست كه ميگوييم شرّ پيدا ميشود. خالق شرّ كيست؟
اگر همه چيز تحت اراده خدا است، پس به اين شر هم اراده خدا تعلّق گرفته. پس چگونه گفتهاند اراده خدا به شر تعلّق نميگيرد؟ جواب (به طور خلاصه): اراده گاهي بالذات به چيزي تعلق ميگيرد و گاهي بالعرض. يعني هدفي كه شما در زندگي خود داريد ابتداءً انجام يك كاري است؛ ولي آن چيز بدون چيز ديگري نميشود. آن چيزي كه لازمه هدف اصلي شما است، متعلق اراده شما هست ولي بالعرض. (بالعرض يا بالتبع كه امر عدمي را بالعرض و امر وجودي را بالتبع ميگويند.)
وقتي سر گوسفند را ميبريد اراده شما به خوردن گوشت تعلّق ميگيرد، نه مرگ گوسفند، اگر ميشد زنده زنده بخوريد شما نميخواستيد بميرد، پس مرگ گوسفند براي شما اصالةً مورد اراده نيست؛ ولي بدون آن هدف اصلي تحقق نمييابد. پس بالعرض اراده به مرگ تعلّق گرفته است.
خداي متعال ارادهاش تعلق گرفته به وجود انسان و وجود گوسفند. اولاً ممكن است اصلاً اراده خدا به ايجاد گوسفند براي انسان بوده؛ يعني اراده الهي بالتّبع به خلق گوسفند تعلق گرفته چنانكه از آيات استفاده ميشود: خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الأَرْضِ؛ و اين جور استفاده ميشود كه اصلاً خلق همه چيز براي انسان بوده است.
وَهُوَ الَّذِي خَلَق السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَي الْمَاء لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً. (هود/6)
بنابراين هدف اصلي انسان است و اراده فرعي به چيزهايي است كه انسان از آن منتفع ميشود، معدوم شدن چيزهاي ديگر متعلق اراده است اما بالعرض. خدا ارادهاش به اين تعلّق گرفته كه انسان از گوشت گوسفند استفاده كند. لازمهاش اين است كه گوسفند بميرد.
پس شروري كه توهم ميشود به خدا نسبت داده ميشود بالذات مورد اراده الهي نيست؛ بلكه بالعرض و بالتبع است. اين نقصها كه در گوشههاي عالم است. مثل زلزله، كشته شدن افراد، سيل، مرگ و مير، تصادفات و ...؛ همه اينها متعلق اراده خدا هست اما بالعرض. آنچه متعلق ذاتي و اصلي اراده خدا است كمالاتي است كه از اين عالم به وجود ميآيد.
اگر دقت بيشتري كنيم به اين ميرسيم كه اراده خدا به خلقت انسانها هم در يك سطح تعلق نگرفته است. چون انسان هايي هستند كه به دست خودشان، خودشان را بدبخت ميكنند و مستوجب عذاب الهي ميشوند. خدا كسي را براي عذاب كردن نيافريده. «سَبَقت رحمته غضبه»؛ اراده الهي تعلق گرفته كه انسانهايي خلق شوند كه با اراده خود به كمال برسند، اراده بالذات به وجود و كمال تعلق گرفته، اراده الهي بر اين بوده كه عالمي مادّي باشد و انسانهايي كه توالد و تناسل ميكنند و افرادي كه بنا است به عذاب برسند مراد بالعرض است. اراده بالذات به كمال تعلق گرفته است. بحث بعدي درباره اينكه آيا خدا هدفي در انجام كارهايش دارد؟ آن چيست؟
و صلى الله على محمد و آله الطاهرين والحمدلله رب العالمين
قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
نام خداوندى كه قدر او بى منتهى است و صحبت او با دوستان بى بهاست، در قدر نهان و در صنع آشكارا است، از مانندگى دور و از اوهام جداست. دل را بدوستى و خرد را بهستى پيداست، نه در صفت او چون، نه در حكم او چراست. در شنوايى و بينايى و دانايى يكتاست.
اى خداوندى كه در دل دوستانت نور عنايت پيداست، جانها در آرزوى وصالت حيران و شيداست. چون تو مولى كراست؟ چون تو دوست كجاست؟
هر چه دادى نشان است و آئين فرداست. آنچه يافتيم پيغام است و خلعت برجاست.
نشانت بى قرارى دل و غارت جان است، خلعت وصال در مشاهده جمال چه گويم كه چونست؟
روزى كه سر از پرده برون خواهى كرد
دانم كه زمانه را زبون خواهى كرد!
گر زيب و جمال ازين فزون خواهى كرد
يا ربّ چه جگرهاست كه خون خواهى كرد
وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً الى آخرها، اشارتست بصنايع قدرت و بدايع فطرت و لطائف حكمت در آفرينش خليفت و جمله محلّ نظر عوام است و سبب راه بردن ايشان. عامّه خلق بديده سرّ بصنايع و بدايع نگرند، آثار رحمت و قدرت بينند. از صنع دليل گيرند بر وجود صانع، از اسباب روش درگيرند تا برسند بحضرت مسبّب و اليه الاشارة بقوله: «أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»؟
«أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ»؟ «أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا»؟ «فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ»! «هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آياتِهِ»! «سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ» الآية ....
باز عارفان راه و صديقان درگاه را حالى ديگر است و نظرى ديگر، بديده سرّ بصانع نگرند، اسرار عنايت بينند بديده دل بمبدع نگرند انوار هدايت بينند.
بديده جان بحقّ نگرند، رايت وجود بينند. بديده شهود بمشهود نگرند، دوست را عيان بينند. اى مسكين تا كى در صنايع و بدايع نگرى؟ يك بار در صانع و مبدع نگر تا عجايب لطايف بينى! از صنايع و بدايع آن بينى كه از او خيزد، و از صانع و مبدع آن بينى كه از او سزد. هر كه نظاره گاه او جز شواهد صنايع نيست، او را در راه جوانمردان قدمى نيست و از اين حديث بمشام وى بويى رسيده نيست. بسيار بود كه نه صنايع و نه بدايع، نه خلايق، نه علائق، نه زمان و نه زمين، نه مكان و نه مكين، نه عرش و نه فرش، نه سما و نه سمك، نه فلك و نه ملك، نه ماه و نه ماهى، نه اعيان و نه آثار، نه عيان و نه اخبار. حقّ بود حاضر و حقيقت حاصل، قيّوم پاينده بهيچ هست نماننده، بود و هست و خواهد بود، لم يزل و لا يزال، بى تغيّر و انتقال، موصوف بوصف جلال و جمال. هر چه خلق است همه نابودنى و فانى و خالق جلّ جلاله بجلال عزّ خود بودنى و باقى. «كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ». «كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ». باش اى جوانمرد تا اين قبّه اخضر فرو گشايند و اين بساط اغبر در نوردند و عقد پروين تباه كنند، چهره ماه و خورشيد سياه كنند، سماك را بر سمك زنند تا اين وعده نقد شود كه: يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ و اين خبر عيان گردد كه: قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ أَبْصارُها خاشِعَةٌ.
اى مسكين تغافل امروز تغابن فرداست. پيرايهاى پيش تو نهادهاند و سرمايهاى در دست تو داده. پيرايه نفس تو است و سرمايه نفس تو، نفس را در كار دار و نفس ضايع مگذار، اين را عمارت كن و بدان تجارت كن، تا فردا ازين تجارت سودها بينى كه نيكو گفته آن جوانمرد كه اين شعر گفت:
گر امروزم درين منزل ترا حالى زيان باشد زهى سرمايه و سودا كه فردا زين زيان بينى
ور از ميدان شهوانى سوى ايوان عقل آيى چو كيوان در ميان خود را به هفتم آسمان بينى
و گر زين حضرت قدسى خرامان گردى از عزّت ز دار الملك ربّانى جنيبتها روان بينى.
عبد الملك مروان خليفه روزگار بود و بو حازم امام زاهد وقت بود. از وى پرسيد كه: يا حازم فردا حال و كار ما چون خواهد بود؟- گفت: اگر قرآن ميخوانى، قرآن ترا جواب ميگويد. گفت: كجا ميگويد؟- گفت:
فَأَمَّا مَنْ طَغى وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى بدانكه در دنيا هر نفسى را آتشى است كه آن را آتش شهوت گويند، و در عقبى آتشى است كه آن را آتش عقوبت گويند. هر كه امروز بآتش شهوت سوخته گردد، فردا بآتش عقوبت رسد لا محاله، و هر كه امروز بآب رياضت و مجاهدت آتش شهوت را بنشاند، فردا بآب رحمت و نور معرفت آتش عقوبت را بنشاند تا بغايتى كه از نور معرفت مؤمن بفرياد آيد گويد: «جز يا مؤمن فقد اطفأ نورك لهبى». همچنين در دنيا در دل هر مؤمن بهشتى است كه آن را بهشت عرفان گويند و در عقبى بهشتى است كه آن را بهشت رضوان گويند. هر كه امروز در دنيا بهشت عرفان بطاعت و عبادت و جهد و عبوديّت آراسته دارد، فردا به بهشت رضوان رسد. اينست كه ربّ العالمين گفت:
فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى بنده مؤمن در آن منازل با رفعت و آن مساكن با سعت ميان غرف و طرف بر تخت بخت تكيه زده، تاج مرصّع بجواهر عنايت بر سر نهاده،
غلمان مخلّدون ولدان چون درّ مكنون سماطين بر كشيده، ساقيان با جام رحيق و تسنيم و ماء معين و شير و مى و انگبين پيش آمده و اين وعده كرامت و عين لطافت نقد گشته كه:
«اعددت لعبادى الصّالحين ما لا عين رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر»
اجماع علماء سلف است و اتّفاق اهل سنّت كه بهشت و دوزخ هر دو محدثاند ازلى نه، هر دو امروز آفريدهاند فانى نه، بهشت با هر چه در وى است از حور و عين و دوزخ با هر چه در وى است از حيّات و عقارب، باقىاند هميشه. فنا را بايشان راه نه.
ربّ العالمين كه آن را آفريد، بقا را آفريد نه فنا را. كه اين همه ثواب و عقاباند و حقّ جلّ جلاله ثواب و عقاب اعمال بندگان باطل نكند و آنچه عين ثواب و عقاب بود فانى نشود و اللَّه اعلم.
در تفسير قول خداى عز و جل يوم يكشف عن ساق و يدعون إلى السجود(قلم - 42)
يعنى بايد كه بيارند شركاء او را در روزى كه برداشته شود جامه از ساق پاى يا ساق ظاهر گردانيده شود يا ياد كنيد روزى را كه چنين است و اين كنايه است از خفاياى امور و جناياى صدور و كشف ساق مثل است از براى بيان شدت امر و صعوبت آن روز و خوانده شوند بسوى سجده كردن پس نتوانند كه سجده كنند.
حديث كرد ما را على بن احمد بن محمد بن عمران دقاق «رضى» گفت كه حديث كرد ما را محمد بن ابى عبد اللَّه كوفى گفت كه حديث كرد ما را محمد بن اسماعيل برمكى گفت كه حديث كرد ما را حسين بن حسن از بكر از حسين بن سعيد از حضرت امام رضا (ع) كه در قول خداى عز و جل يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ فرمود كه حجابى از نور كشف مىشود و مؤمنان مىافتند در حالى كه سجدهكنندگانند يعنى بسجده ميروند و پشتهاى منافقان در هم ميرود و يك لخت مىشود و چون چوب خشك مىشود و نميتوانند كه سجده كنند. (3) پدرم «ره» گفت كه حديث كرد ما را سعد بن عبد اللَّه از ابراهيم بن هاشم از ابن فضال از ابو جميله از محمد بن على حلبى از حضرت صادق (ع) كه در قول خداى عز و جل يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ فرمود كه خداوند جبار برترى دارد بعد از آن بسوى ساق پايش اشاره نمود وزير جامه را از آن دور فرمود و اين را خواند كه وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ و فرمود كه قوم درمانده شوند و هيبت و ترس بر ايشان داخل شود و ديدها باز ماند كه هيچ برهم نخورد و دلها بگلو رسد خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ (قلم - 43)إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ يعنى در حالتى كه بالا رونده است چشمهاى ايشان برسدايشان را و فروگيرد خوارى و بتحقيق كه بودند در دنيا كه خوانده ميشدند بسوى سجده كردن و حال آنكه ايشان تندرست بودند و قادر بر آن و در قرآن بجاى شاخصة خاشعة واقع شده يعنى در حالتى كه چشمهاى ايشان فرو افتاده باشد و بجهت شدت هول و ترس نتوانند كه چشم بگشايند و سر بالا كنند
توحيد صدوق
فطرت خداجوي انسان.
مغناطيس و آهن.
در فطرت و در خلقت هر كسي يك احساسي و يك تمايلي وجود دارد كه اين احساس و تمايل، خود به خود انسان را به سوي خدا مي كشاند، از اين جهت مَثَل خدا و انسان مثل مغناطيس و آهن است. يك چيزي وجود دارد به نام (مغناطيس). چنين جاذبه اي را من احساس مي كنم (چون راه دروني است). يك چنين جاذبه اي ميان انسان و ميان آن حقيقتي كه نامش خداست وجود دارد.(توحيد، ص 32.).
عبادالرّحمان
عبادالرّحمان، بندگان ويژه خدايند كه در سوره فرقان و زخرف از آنها ياد شده و در اين مدخل از همين واژه استفاده شده است.
آرزوى عبادالرّحمان
1. عبادالرّحمان، آرزومند دستيابى به مقامات معنوى:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا هَب لَنا مِن ازوجِنا وذُرّيتِنا قُرَّةَ اعيُنٍ واجعَلنا لِلمُتَّقينَ اماما. فرقان (25) 63 و 74
استقبال از عبادالرّحمان
2. استقبال ملائكه و بهشتيان از عبادالرّحمان، با تحيّت و سلام، در بهشت:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء اولكَ يُجزَونَ الغُرفَةَ بِما صَبَروا ويُلَقَّونَ فيها تَحيَّةً وسَلما. فرقان (25) 63 و 75
امامت عبادالرّحمان
3. در دست داشتن امامت و اداره جامعه پرهيزگاران، از خواستههاى عبادالرّحمان:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا هَب لَنا مِن ازوجِنا وذُرّيتِنا قُرَّةَ اعيُنٍ واجعَلنا لِلمُتَّقينَ اماما. فرقان (25) 63 و 74
انفاق عبادالرّحمان
4. انفاق عبادالرّحمان، به دور از افراط و تفريط:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا انفَقوا لَم يُسرِفوا ولَم يَقتُروا وكانَ بَينَ ذلِكَ قَواما. فرقان (25) 63 و 67
پاداش عبادالرّحمان
5. سكونت در غرفهها و بناهاى برافراشته بهشت، پاداش عبادالرّحمان:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء اولكَ يُجزَونَ الغُرفَةَ .... فرقان (25) 63 و 75
6. صبر و شكيبايى عبادالرّحمان، عامل برخوردارى آنها از غرفههاى بهشت:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء اولكَ يُجزَونَ الغُرفَةَ بِما صَبَروا .... فرقان (25) 63 و 75
7. جاودانگى در بهشت و برخوردارى از قرارگاه و اقامتگاه نيكوى آن، پاداش عبادالرّحمان:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء اولكَ يُجزَونَ الغُرفَةَ بِما صَبَروا ويُلَقَّونَ فيها تَحيَّةً وسَلما ء خلِدينَ فيها حَسُنَت مُستَقَرًّا ومُقاما. فرقان (25) 63 و 75 و 76
پيروى عبادالرّحمان
8. عبادالرّحمان، خواهان توفيق پيروى كردن از متّقين:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا ... واجعَلنا لِلمُتَّقينَ اماما. فرقان (25) 63 و 74
تحيّت بر عبادالرّحمان
9. استقبال از عبادالرّحمان، در بهشت، با درود و سلام:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء اولكَ يُجزَونَ الغُرفَةَ بِما صَبَروا ويُلَقَّونَ فيها تَحيَّةً وسَلما. فرقان (25) 63 و 75
توحيد عبادالرّحمان
10. عبادالرّحمان، انسانهايى موحّد و يكتاپرست:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء ... لايَدعونَ مَعَ اللَّهِ الهًا ءاخَرَ .... فرقان (25) 63 و 68
دعاى عبادالرّحمان
11. دعاى عبادالرّحمان، براى رهايى از عذاب جهنّم:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنَا اصرِف عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ انَّ عَذابَها كانَ غَراما. فرقان (25) 63 و 65
12. پيوستگى و گريزناپذيرى عذاب جهنّم، باعث دعاى عبادالرّحمان براى خلاصى از آن:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنَا اصرِفعَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ انَّ عَذابَها كانَ غَراما. فرقان (25) 63 و 65
13. ناگوارى جهنّم، انگيزه دعاى عبادالرّحمان براى رهايى از آن:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنَا اصرِف عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ انَّ عَذابَها كانَ غَراما ء انَّها ساءَت مُستَقَرًّا ومُقاما. فرقان (25) 63 و 65 و 66
14. عبادالرّحمان، خواستار همسر و فرزندان شايسته و مايه چشمروشنى، از پروردگار:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا هَب لَنا مِن ازوجِنا وذُرّيتِنا قُرَّةَ اعيُنٍ .... فرقان (25) 63 و 74
15. عبادالرّحمان، خواهان رهبرى متّقين براى خود و همسر و فرزندانشان، از خداوند:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا هَب لَنا مِن ازوجِنا وذُرّيتِنا قُرَّةَ اعيُنٍ واجعَلنا لِلمُتَّقينَ اماما. فرقان (25) 63 و 74
16. توجّه عبادالرّحمان به ربوبيّت الهى، در دعاى خويش:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء ... رَبَّنَا اصرِف ... ء ... رَبَّنا هَب لَنا .... فرقان (25) 63 و 65 و 74
17. خواسته عبادالرّحمان از خداوند، جهت توفيق پيروى كردن از متّقين:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا ... واجعَلنا لِلمُتَّقينَ اماما. «2» فرقان (25) 63 و 74
راه رفتن عبادالرّحمان
18. راه رفتن بندگان خالص خداوند (عبادالرّحمان)، با آرامش و در كمال وقار:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ يَمشونَ عَلَى الارضِ هَونًا .... «3» فرقان (25) 63
سخن عبادالرّحمان
19. سخن عبادالرّحمان، در پاسخ به گفتار جاهلان، خالى از لغو و گناه:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... واذا خاطَبَهُمُ الجهِلونَ قالوا سَلما .... فرقان (25) 63
سلام عبادالرّحمان
20. سلام گفتن عبادالرّحمان، در پاسخ به گفتارجاهلان:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... واذا خاطَبَهُمُ الجهِلونَ قالوا سَلما. فرقان (25) 63
عبادالرّحمان و آيات خدا
21. اهتمام و توجّه به آيات الهى، از صفات بندگان خداى رحمان:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا ذُكّروا بِايتِ رَبّهِم لَم يَخِرّوا عَلَيها صُمًّا وعُميانا. فرقان (25) 63 و 73
عبادالرّحمان و جاهلان
22. عبادالرّحمان به هنگام رو به رو شدن با گفتار جاهلان خواستار سلامت و امنيّت و همزيستى مسالمتآميز:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... واذا خاطَبَهُمُ الجهِلونَ قالوا سَلما. «2» فرقان (25) 63
عقيده عبادالرّحمان
23. باور عبادالرّحمان، به يگانگى خدا:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ لايَدعونَ مَعَ اللَّهِ الهًا ءاخَرَ .... فرقان (25) 63 و 68
24. باور عبادالرّحمان، به ربوبيّت خداوند:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنَا ... ء والَّذينَ اذا ذُكّروا بِايتِ رَبّهِم لَم يَخِرّوا عَلَيها صُمًّا وعُميانا ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا .... فرقان (25) 63 و 65 و 73 و 74
25. عقيده عبادالرّحمان به ربوبيّت خدا، عامل تهجّد و شبزندهدارى آنها:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَبيتونَ لِرَبّهِم سُجَّدًا وقِيما. فرقان (25) 63 و 64
26. اعتقاد عبادالرّحمان، به جاودانگى عذاب جهنّم:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنَا اصرِف عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ انَّ عَذابَها كانَ غَراما. فرقان (25) 63 و 65
27. جهنّم، جايگاهى بسيار بد و ناگوار، در بينش عبادالرّحمان:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنَا اصرِف عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ انَّ عَذابَها كانَ غَراما ء انَّها ساءَت مُستَقَرًّا ومُقاما. فرقان (25) 63 و 65 و 66
فضايل عبادالرّحمان
1. ادب
28. برخورد مؤدّبانه عبادالرّحمان، هنگام رو به رو شدن با گفتار جاهلان:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... واذا خاطَبَهُمُ الجهِلونَ قالوا سَلما ء والَّذينَ لا يَشهَدونَ الزّورَ واذا مَرّوا بِاللَّغوِ مَرّوا كِراما. فرقان (25) 63 و 72
29. ادب عبادالرّحمان، با عدم تصريح و كنايه آوردن الفاظ قبيح:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ لا يَشهَدونَ الزّورَ واذا مَرّوا بِاللَّغوِ مَرّوا كِراما. فرقان (25) 63 و 72
2. اعتدال
30. اعتدال و ميانهروى عبادالرّحمان، در هزينه و خرج كردن اموالشان:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا انفَقوا لَم يُسرِفوا ولَم يَقتُروا وكانَ بَينَ ذلِكَ قَواما. فرقان (25) 63 و 67
31. اعتدال عبادالرّحمان، هنگام انفاق اموال در راه خدا:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا انفَقوا لَم يُسرِفوا ولَم يَقتُروا وكانَ بَينَ ذلِكَ قَواما. فرقان (25) 63 و 67
3. بصيرت
32. بصيرت عبادالرّحمان، هنگام شنيدن و يادآور شدن آيات الهى:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا ذُكّروا بِايتِ رَبّهِم لَم يَخِرّوا عَلَيها صُمًّا وعُميانا. «2» فرقان (25) 63 و 73
4. پرهيز از اسراف
33. پرهيز عبادالرّحمان، از اسراف در هزينه و خرج كردن اموال، براى خود و ديگران:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا انفَقوا لَم يُسرِفوا ولَم يَقتُروا وكانَ بَينَ ذلِكَ قَواما. فرقان (25) 63 و 67
5. پرهيز از زنا
34. اجتناب عبادالرّحمان، از زنا و روابط ناسالم جنسى:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء ... ولا يَزنونَ ومَن يَفعَل ذلِكَ يَلقَ اثاما. فرقان (25) 63 و 68
6. پرهيز از سختگيرى
35. پرهيز عبادالرّحمان، از سختگيرى در انفاق و مصرف اموال و معيشت خود:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا انفَقوا لَم يُسرِفوا ولَم يَقتُروا وكانَ بَينَ ذلِكَ قَواما. فرقان (25) 63 و 67
7. پرهيز از شرك
36. پرهيز عبادالرّحمان، از خواندن معبود ديگرى با خداوند:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ لايَدعونَ مَعَ اللَّهِ الهًا ءاخَرَ .... فرقان (25) 63 و 68
8. پرهيز از غنا
37. پرهيز عبادالرّحمان، از گوش دادن غنا:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ لا يَشهَدونَ الزّورَ .... « امام صادق عليه السلام درباره قول خداى- تعالى-« لايشهدون الزّور» فرمود:« زور» در اين آيه غنا است.( الكافى، ج 6، ص 433، ح 13؛ تفسير نورالثقلين، ج 4، ص 41، ح 129)» فرقان (25) 63 و 72
9. پرهيز از قتل
38. پرهيز عبادالرّحمان، از كشتن به ناحق انسانها:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء ... ولا يَقتُلونَ النَّفسَ الَّتى حَرَّمَ اللَّهُ الّا بِالحَقّ .... فرقان (25) 63 و 68
10. پرهيز از گناه
39. پرهيز عبادالرّحمان، از حضور در مجالس گناه (دروغ، غنا و فحش):
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ لا يَشهَدونَ الزّورَ .... «مقصود از« الزور» مجالس باطل است مانند مجالسغنا و فحش و دروغ.( مجمع البيان، ج 7- 8، ص 283)» فرقان (25) 63 و 72
11. پرهيز از گواهى دروغ
40. پرهيز عبادالرّحمان، از گواهى باطل و دروغ:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ لا يَشهَدونَ الزّورَ .... «« لايشهدون الزّور» يعنى« لايشهدون شهادة الزّور» يعنى گواهى دروغ نمىدهند.( مجمعالبيان، ج 7- 8، ص 283؛ روحالمعانى، ج 11، جزء 19، ص 75)» فرقان (25) 63 و 72
12. تقوا
41. عبادالرّحمان، انسانهايى با تقوا و خواستار رسيدن به اوج تقواپيشگى:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنا هَب لَنا مِن ازوجِنا وذُرّيتِنا قُرَّةَ اعيُنٍ واجعَلنا لِلمُتَّقينَ اماما. «4» فرقان (25) 63 و 74
13. تواضع
42. عبادالرّحمان، مظهر تواضع و فروتنى:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ يَمشونَ عَلَى الارضِ هَونًا .... فرقان (25) 63
14. تهجّد
43. عبادالرّحمان، مردمى متهجّد و شبزندهدار:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَبيتونَ لِرَبّهِم سُجَّدًا وقِيما. فرقان (25) 63 و 64
44. سجده و قيام در تهجّد و عبادت شبانه عبادالرّحمان:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَبيتونَ لِرَبّهِم سُجَّدًا وقِيما. فرقان (25) 63 و 64
15. خوف از جهنّم
45. خوف عبادالرّحمان، از عذاب جهنّم و كيفر الهى:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ يَقولونَ رَبَّنَا اصرِف عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ انَّ عَذابَها كانَ غَراما. فرقان (25) 63 و 65
16. صبر
46. صبر عبادالرّحمان، در اداى تكاليف الهى و ترك محرّمات، سبب برخوردارى آنها از نعمتها و درجات عالى بهشت:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء اولكَ يُجزَونَ الغُرفَةَ بِما صَبَروا ويُلَقَّونَ فيها تَحيَّةً وسَلما. فرقان (25) 63 و 75
17. عبرتپذيرى
47. پندپذيرى عبادالرّحمان، از آيات الهى:
وعِبادُ الرَّحمنِ ... ء والَّذينَ اذا ذُكّروا بِايتِ رَبّهِم لَم يَخِرّوا عَلَيها صُمًّا وعُميانا. فرقان (25) 63 و 73
18. كرامت
48. برخورد كريمانه و بزرگوارانه عبادالرّحمان، هنگام رو به رو شدن با گفتار و رفتار لغو:
وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ ... ء والَّذينَ لا يَشهَدونَ الزّورَ واذا مَرّوا بِاللَّغوِ مَرّوا كِراما. فرقان (25) 63 و 72
ملائكه از عبادالرّحمان
49. ملائكه، از جمله بندگان خاصّ و ويژه خداى رحمان:
وجَعَلوا المَلكَةَ الَّذينَ هُم عِبدُ الرَّحمنِ انثًا اشَهِدوا خَلقَهُم سَتُكتَبُ شَهدَتُهُم ويُسَلون. زخرف (43) 19
بذر و زمين.
علت ديگر گرايشهاي مادي اين است كه جو روحي و اخلاقي انسان با انديشه خداشناسي و خداپرستي نامساعد باشد. خداشناسي و خداپرستي طبعاً مستلزم يك نوع تعالي روحي خاصي است؛ بذري است كه در زمينهاي پاك رشد مي كند، زمينهاي فاسد و شوره زار اين بذر را فاسد مي كند و از ميان مي برد. اگر انسان در عمل، شهوتران و ماده پرست و اسير شهوات گردد، تدريجاً افكار و انديشه هايش هم به حكم اصل انطباقِ با محيط، خود را با محيط روحي و اخلاقي او سازگار مي كنند؛ يعنى، انديشه هاي متعالي خداشناسي و خداپرستي و خدا دوستي جاي خود را به افكار پست ماديگري و اينكه هستي لغو و بيهوده است، حساب و كتابي در كار عالم نيست، دم غنيمت است و امثال اينها مي دهد.(علل گرايش به ماديگرى، ص 199.).
در قرآن مىخوانيم: «صِبغَة اللّه و مَن أحسنُ من اللّه صِبغة» (سوره بقره، آيه 138) كارهايتان را با رنگ الهى رنگآميزى كنيد كه اين رنگ بهترين رنگهاست.
مراد از رنگ الهى آن است كه كارها را براى رضاى خداوند و طبق فرمان او انجام دهيم و جان و مال خود را فقط با او معامله كنيم.
به چند مثال توجه كنيد:
1- لباسى كه براى همسر مىخريم، اگر در شب تولّد حضرت زهرا عليها السلام باشد، اين خريد رنگ الهى پيدا مىكند.
2- آبى كه به صورت مىريزيم اگر قصد وضو كنيم، رنگ الهى پيدا مىكند.
3- در جايى كه مىنشينيم اگر رو به قبله بنشينيم، رنگ الهى دارد.
ما مىتوانيم تحصيل، تدريس، ورزش و ديد و بازديد خود را به رنگ الهى درآوريم.
گاهى كه حضرت على عليه السلام در جايى مهمان بود، در خانه مقدارى غذا مىخورد و به مهمانى مىرفت و مىفرمود: مىخواهم هدفم در مهمانى ديدار مؤمن باشد، نه رفع گرسنگى در خانه او.
پولى كه به فقير مىدهيم، مىتواند براى سلامتى خودمان باشد و مىتواند براى سلامتى تمام مسلمانان بخصوص حضرت مهدى عليه السلام باشد.
قرآن مىفرمايد: هركس هدفش خدا و رسيدن به مقامات بهشتى باشد، از دنيا هم بهرهمند خواهد شد. امّا كسى كه هدفش فقط دنيا باشد، قطعاً از آخرت محروم است و به دنيا هم شايد برسد و شايد نرسد.
حجت الاسلام والمسلمين قرائتي
• ممکن است که يک آيه به تنهايي مطلبي را به ما بفهماند وگاهي هم ممکن است چند آيه باهم مطلب را بفهماند بهر حال قرآن خودش را به ما مي فهماند.
• قرآن حجيت ذاتي دارد وقتي آيات قرآن جمع بندي شود، قرآن حجيت تام و قطعي دارد و با سنت قطعي مخالفت ندارد وقتي در سنت اختلافي پيدا شد آنگاه بايد به قرآن مراجعه نمود چون قرآن سنت قطعي است.
تفسیر راهنما/ آیت الله هاشمی رفسنجانی
سوره اعراف آيه 46
وَ بَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَ عَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَ نَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَ هُمْ يَطْمَعُونَ
و ميان بهشت و دوزخ حايلى است، و بر بلندىهاى آن مردانى هستند كه هر كدام (از بهشتيان و دوزخيان) را از سيمايشان مىشناسند؛ و بهشتيان را ندا مىكنند كه سلام بر شما باد. اين در حالى است كه آنان هنوز به بهشت در نيامدهاند، ولى اميد آن را دارند.
1- وجود حجابى حايل ميان بهشتيان و دوزخيان در صحنه قيامت
و بينهما حجاب
2- حضور مردانى بلند مرتبه (أصحاب اعراف)، بر بلنداى حجاب حايل بين دوزخيان و بهشتيان
و بينهما حجاب و على الاعراف رجال
«عُرف» به قسمتهاى بالا و رويين هر چيز بلند و مرتفع گفته مىشود و جمع آن «اعراف» است. (لسان العرب). ال در «الاعراف» جانشين مضاف إليه است، يعنى: و على اعراف الحجاب رجال.
3- اعرافيان، مشرف و ناظر بر تمامى انسانهاى حاضر در صحنه قيامت
و على الاعراف رجال يعرفون كلًا بسيماهم
توصيف أصحاب اعراف به اينكه بر بلنداى حايل بين بهشتيان و دوزخيان مستقر هستند، بيانگر آن است كه آنان بر تمامى افراد موجود در صحنه قيامت اشراف دارند و بر ايشان نظارت مىكنند.
4- اعرافيان، مؤمنانى با منزلتى بزرگ در پيشگاه خداوند و داراى مرتبهاى برتر از ديگر مؤمنان
و على الاعراف رجال يعرفون كلًا بسيمهم و نادوا اصحب الجنة أن سلم عليكم
از اينكه اصحاب اعراف در مكانى قرار دارند كه مشرف به همگان هستند و هر شخص و يا طايفهاى را با علامتهاى آنان مىشناسند و در صحنه قيامت با بهشتيان سخن مىگويند و امنيت كامل را به آنان بشارت مىدهند و فرمان دخول به بهشت را به آنان اعلام مىدارند، مىتوان فهميد كه آنان نسبت به ديگر مؤمنان، از مقامى برتر برخوردار هستند.
5- امتها و گروههاى موجود در صحنه قيامت، چه بهشتى و چه دوزخى، هر كدام داراى علايمى مخصوص به خويش
و على الاعراف رجال يعرفون كلًا بسيماهم
كلمه «سيما» به معناى علامت و نشانه است.
6- اصحاب اعراف، هر يك از امتها و دستههاى موجود در صحنه قيامت را با نشانههاى مخصوصشان خواهند شناخت.
يعرفون كلًا بسيماهم
7- اصحاب اعراف با فريادى رسا بر مؤمنانى كه در انتظار ورود به بهشتند، درود مىفرستند.
و نادوا اصحب الجنة أن سلم عليكم
جمله «سلم عليكم» مىتواند جملهاى انشايى باشد و مىتواند اخبار از وجود امنيت و سلامت براى مؤمنان گرفته شود. برداشت ياد شده بر اساس احتمال اول است.
8- اصحاب اعراف با فريادى رسا سلامت و امنيت كامل را به مؤمنان راهى بهشت مژده مىدهند.
و نادوا اصحب الجنة أن سلم عليكم
برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه جمله «سلم عليكم» جملهاى اخبارى باشد.
9- بهشتيان در آستانه ورود به بهشت در عين اميد به حضور در آن جايگاه رفيع، نگران از تغيير سرنوشت خويشند.
لم يدخلوها و هم يطمعون
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه ضمير فاعلى در «لم يدخلوها» و «يطمعون» به أصحاب الجنة، برگردانده شود. بر اين مبنا جمله «لم يدخلوها» حال براى «أصحاب الجنة» است. گفتنى است «يطمعون» (اميد دارند) اشاره به نگرانى آنان دارد كه مبادا از ورود به بهشت منع گردند.
10- «عن أبى عبداللّه (ع) و قد سئل عن قول اللّه عزّ و جلّ: «و بينهما حجاب» فقال: سُورٌ بين الجنّة و النّار ...؛ «تأويل الايات الظاهرة، ص 182؛ برهان، ج 2، ص 18، ح 10.»
از امام صادق (ع)- در پاسخ سؤال از معناى «حجاب» در سخن خداى عزّوجلّ: «و بينهما حجاب ...» روايت شده كه فرمود: ديوارى است بين بهشت و جهنم ...».
11- «قال الصّادق (ع): ... يَعْرِف الأئمّة (ع) أوليائهم و أعدائهم بسيماهم و هو قوله تعالى: «و على الاعراف رجال (و هم الائمة (ع)) يعرفون كلًا بسيماهم»؛ « تفسير قمى، ج 2، ص 384؛ نورالثقلين، ج 2، ص 32، ح 126.»
از امام صادق (ع) روايت شده است كه ائمه (ع) دوستان و دشمنان خود را به سيمايشان مىشناسند. و اين است معناى سخن خداوند كه فرمود: «بر اعراف مردانى هستند (و اينان ائمهاند (ع)) كه هر كس را به سيمايش مىشناسند».
12- «بريدٌ العِجْلىّ قال: سألت أباجعفر (ع) عن قول اللّه: «و على الاعراف رجال ...» قال: صراط بين الجنة و النار ...؛ «بصائر الدرجات صفار، ص 496، ح 5، ب 16؛ تفسير برهان، ج 2، ص 18، ح 8.»
بريد عجلى گويد: از امام باقر (ع) درباره سخن خداى تعالى: «و على الأعراف رجال ...» سؤال كردم فرمود: راهى است بين بهشت و جهنم ...».
13- «أنَس بن مالك عن النبىّ (ع) قال: إنّ مؤمنى الجنّ لهم ثواب و عليهم عقاب، فسألناه عن ثوابهم فقال: على الأعراف و ليسوا فى الجنّة مع أمّة محمّد (ص)، فسألناه و ما الأعراف؟ قال: حائط الجنّة تجرى فيه الأنهار و تنبت فيه الأشجار و الثّمار؛ «الدر المنثور، ج 3، ص 465.»
انس بن مالك گويد: رسول خدا (ص) فرمود: مؤمنان جن،ثواب و عقاب دارند، از آن حضرت درباره ثوابشان پرسيدم، فرمود: بر اعراف هستند و در بهشت با امت حضرت محمد (ص) نيستند. سؤال كرديم، اعراف چيست؟ فرمود: ديوار بهشت است، نهرها در آن جارى است و درختان و ميوهها در آن مىرويد».
14- «عن أبى عبداللّه (ع): الأعراف كُثبان بين الجنّة و النّار فيوقف عليها كلّ نبىّ و كلّ خليفة نبىّ مع المذنبين من أهل زمانه ... و قد سبق المحسنون إلى الجنّة فيقول ذلك الخليفة للمذنبين الواقفين معه: أنظروا إلى إخوانكم المحسنين قد سبقوا إلى الجنّة فيسلّم المذنبون عليهم و ذلك قوله: «و نادوا أصحاب الجنة أن سلام عليكم». ثمّ أخبر تعالى: أنّهم «لم يدخلوها و هم يطمعون» يعنى هؤلاء المذنبين لم يدخلوا الجنّة، و هم يطمعون أن يدخلهم اللّه إيّاها بشفاعة النبىّ و الإمام .... «تفسير تبيان، ج 4، ص 411؛ مجمع البيان، ج 4، ص 653.»
از امام صادق (ع) روايت شده است: «اعراف» بلندىهايى است بين بهشت و جهنم كه هر پيغمبر و جانشين پيغمبرى را آنجا در كنار گناهكاران زمانشان نگاه مىدارند ... و اين در حالى است كه نيكوكاران به بهشت رفتهاند؛ پس اين جانشين پيغمبر به گناهكارانى كه با او هستند، مىگويد: برادران نيكوكار خود را بنگريد كه پيش از شما به بهشت رفتهاند، پس اين گنهكاران به ايشان سلام مىكنند و اين است معناى سخن خداوند «و نادوا أصحاب الجنة أن سلام عليكم»، آنگاه خداوند متعال خبر داده است «لم يدخلوها و هم يطمعون»، يعنى: اين گنهكاران هنوز داخل بهشت نشدهاند ولى اميدوارند كه خدا آنان را به شفاعت پيغمبر و امام به بهشت ببرد ...».
15- «عن الحارث عن أبى عبداللّه (ع) قال: سألته: بين الايمان و الكفر منزلة؟ فقال: نعم و منازل ... و بينهما قوله: «و على الأعراف رجال». « تفسير عياشى، ج 2، ص 111، ح 133؛ بحارالانوار، ج 69، ص 166، ح 32.»
حارث گويد: از امام صادق (ع) پرسيدم: آيا بين ايمان و كفر مرتبهاى وجود دارد؟ فرمود: آرى، بلكه مراتبى است ... يكى از آن مراتب، (اعتقاد اصحاب اعراف است) كه خداوند فرمود: «و على الاعرف رجال»».
سوره اعراف آيه 47
وَ إِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ و هنگامى كه چشمانشان به سوى دوزخيان گردانده شود، مىگويند: پروردگارا، ما را با مردم ستمكار قرار مده.
1- دوزخيان در صحنه قيامت داراى موقعيتى بسيار شوم و دشوار
و إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا
هدف از بيان ناخوشايندى اصحاب اعراف از مشاهده دوزخيان و بيان دعاى آنان پس از مشاهده ناخواسته ترسيم موقعيت دشوار و شوم دوزخيان است.
2- جهنم، داراى منظرهاى بس هولانگيز
و إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا
3- راهيان بهشت در صحنه قيامت منظره شوم و هولانگيز دوزخيان را مشاهده خواهند كرد.
و إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا
برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه ضمير «ابصرهم» و «قالوا» به «اصحب الجنة» در آيه قبل برگردانده شود.
4- مشاهده دوزخيان از سوى بهشتيان، مشاهدهاى ناخواسته و بدون اختيار
و إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار
مجهول آوردن فعل «صرفت» حكايت از برداشت ياد شده دارد.
5- راهيان بهشت پس از مشاهده وضعيت نابهنجار دوزخيان و منظره هولناك دوزخ، به دعا خواهند پرداخت
و إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا
6- قرار نگرفتن در كنار دوزخيان، دعاى رهروان بهشت به درگاه خداوند
و إذا صرفت ... قالوا ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
7- راهيان بهشت در عين اميدوارى براى ورود به بهشت، نگران ملحق شدن به دوزخيان هستند.
ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
8- ستمگران، انسانهايى منفور در ديدگاه بهشتيان
ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
راهيان بهشت خواسته خويش مبنى بر گرفتار نشدن به آتش دوزخ را با درخواست دورى از ستمكاران بيان داشتند و اين مىرساند كه بهشتيان در روز قيامت از ستمكاران نيزمتنفر هستند.
9- گرفتار شدن به آتش دوزخ، سرنوشت اقوام و ملتهاى ستمگر است.
إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
10- ستمگرى، ويژگى مشترك همه دوزخيان است.
إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
11- اعرافيان با نگاهى ناخواسته منظره ناخوشايند دوزخيان را مشاهده خواهند كرد.
و إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار
برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه مراد از ضمير «ابصرهم» و «قالوا» اصحاب اعراف باشد.
12- مشاهده منظره ناهنجار دوزخيان، برانگيزنده اعرافيان به دعا به درگاه خداوند براى دور ماندن از ابتلا به سرنوشت آنها
إذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
13- ستمگران، انسانهايى منفور در نظر اعرافيان
ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
14- «ربّ» از اسما و صفات خداوند
ربنا لاتجعلنا مع القوم الظلمين
سوره اعراف آيه 48
وَ نَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَ مَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ و اهل آن بلندىها (اعراف)، مردمى را كه آنان را از سيمايشان مىشناسند ندا مىكنند و مىگويند: جمعيّت شما و آن همه گردنكشى كه مىكرديد كارى برايتان نساخت.
1- احزاب كفرپيشه و مستكبر داراى علامت و نشانهايى مخصوص به خود در قيامت
و نادى اصحب الاعراف رجالًا يعرفونهم بسيمهم
2- اصحاب اعراف در صحنه قيامت، احزاب كفرپيشه و مستكبر را به وسيله علامتهايشان خواهند شناخت.
يعرفونهم بسيمهم
3- اصحاب اعراف در صحنه قيامت، احزاب كفرپيشه و مستكبر را مخاطب ساخته و از فاصلهاى دور با آنان سخن مىگويند.
و نادى اصحب الاعراف رجالًا
«نداء» به معناى فرياد زدن و كسى را با صداى بلند خواندن است، خطاب اصحاب اعراف به مستكبران با صداى بلند حكايت از وجود فاصله زياد بين آنان دارد.
4- اصحاب اعراف با به رخ كشيدن بىثمرى امكانات مادى و قدرتهاى دنيوى كافران، آنان را ناكام خوانده و شماتت مىكنند.
قالوا ما أغنى عنكم جمعكم و ما كنتم تستكبرون
5- بروز و ظهور گناهان در قيامت، به صورت علامت و نشانهاى براى گناهكاران
و نادى اصحب الاعراف رجالًا يعرفونهم بسيمهم
6- امكانات مادى و داشتن نيروهاى انسانى و هوادار، هرگز موجب نجات كفرپيشگان مستكبر از گرفتار شدن به عذاب دوزخ نخواهد شد.
ما أغنى عنكم جمعكم و ما كنتم تستكبرون
7- كفرپيشگان مستكبر و زراندوز، ثروتها و قدرت خويش را موجب مصون ماندن از عذابهاى الهى مىپندارند.
ما أغنى عنكم جمعكم و ما كنتم تستكبرون
8- «حمزة بن الطّيّار قال: قال لى أبو عبداللّه (ع): ... قال: قلت: و ما أصحاب الأعراف؟ قال: قوم استوت حسناتهم و سيّئاتهم فإن أدخلهم النار فبذنوبهم و إن أدخلهم الجنّة فبرحمته؛ « كافى، ج 2، ص 381، ح 1؛ نورالثقلين، ج 2، ص 35، ح 137.»
حمزة بن طيار گويد: ... به امام صادق (ع) گفتم: اصحاب اعراف چه كسانى هستند؟ فرمود: مردمى هستند كه خوبيها و بديهايشان برابر است؛ پس اگر خداوند آنها را به جهنم ببرد، به سبب گناهانشان است. و اگر به بهشت ببرد، به مقتضاى رحمتش خواهد بود».
9- «سُئل رسول اللّه (ص) عن أصحاب الأعراف فقال: هم قوم غزوا فى سبيل اللّه عصاةً لآبائهم فقُتِلوا فأعتقهم اللّه من النّار بقتلهم فى سبيله و حُبِسوا عن الجنّة بمعصيتهم آبائَهم فهم آخر من يدخل الجنّة؛ «الدر المنثور، ج 3، ص 465.»
از رسول خدا (ص) درباره اصحاب اعراف سؤال شد فرمود: آنان كسانى هستند كه على رغم نارضايتى پدرانشاندر راه خدا جنگيدند و به شهات رسيدند. پس خداوند ايشان را به سبب شهادت در راهش از آتش نجات بخشيد. و به دليل نافرمانى از پدرانشان، از ورود ايشان به بهشت جلوگيرى كرد. پس آنان آخرين كسانى هستند كه به بهشت مىروند».
• قرآن تنها کتابي است که اگر هزاران مرتبه بخواني خسته نمي شوي ،
• اگر به ما مي گفتند که يک کتاب در کره مريخ وجود دارد که هم نور است و هم تبيان آنوقت ما مي رفتيم تا ببينيم آن کتاب چيست .



.jpg)